సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము 11 -20 పద్యాలు
11. పదకొండవ పద్యం (వేములవాడ భీమకవి స్తుతి)
సవరించిన పద్యం (కందము)
క. లేముల వాడక శుచియై
లేములవాడం జరించు లేములవాడం
దా మెఱసిన భీముని నుత
భీముని బలభీము విమతభీమునిఁ దలఁతున్.
ప్రతిపదార్థం
లేముల = దారిద్ర్యములను (లేక యాచనలను), వాడక = ఆశ్రయించక (ఎవరినీ యాచించకుండా), శుచి = పవిత్రమైన మనసు కలవాడై, ఐ = అయ్యి, లేములవాడన్ = వేములవాడ క్షేత్రము నందు, చరించు = నివసించినట్టి (సంచరించినట్టి), లేములవాడన్ = యువతుల సమూహము నందు (లేక తన కవిత్వ ప్రతిభా లోకమునందు), తాన్ = తాను, మెఱసిన = ప్రకాశించినట్టి, నుత = సత్పురుషులచే కీర్తించబడిన, భీముని = భీమకవిని, బల = సామర్థ్యము చేత, భీమున్ = భీముని వంటివాడిని, విమత = శత్రువులైన కవులకు (లేక తన్ను నిందించిన వారికి), భీమునిన్ = భయము కలిగించువానిని, తలంతున్ = స్మరిస్తాను;
తాత్పర్యం
ఎవరినీ యాచించకుండా, దారిద్ర్యానికి లొంగక పవిత్రమైన జీవితాన్ని గడుపుతూ, ప్రసిద్ధ పుణ్యక్షేత్రమైన వేములవాడలో నివసించినవాడు, తన అసమాన కవితా వైభవంతో పండిత సభల్లో మెరిసినవాడు, సత్పురుషులచే కీర్తించబడినవాడు, పరాక్రమంలో భీముని వంటివాడు మరియు విరోధి కవులకు సింహస్వప్నమైనవాడు అయిన ఆ 'వేములవాడ భీమకవి'ని నేను ధ్యానిస్తున్నాను.
విశేషాలు
అలంకారం: యమకాలంకారం మరియు లాటానుప్రాసాలంకార ఛాయలు. 'లేములవాడక', 'లేములవాడన్' అనే పదాలు అర్థభేదంతో పునరావృత్తం కావడం వల్ల శబ్ద చమత్కారం (యమకం) సిద్దించింది.
ఛందస్సు: కంద పద్యము.
12వ పద్యం (సమకాలీన/పూర్వకవి స్తుతి)
చ. అనఘు హుళక్కి భాస్కరు, మహామతిఁ బిల్లలమఱ్ఱి వీరరా
జును, ఘను నాగరాజుఁ, కవిసోమునిఁ, దిక్కనసోమయాజిఁ, గే
తనకవి, రంగనాథు, నుచితజ్ఞుని నెఱ్ఱన, నాచిరాజుసో
మన, నమరేశ్వరుం, దలఁతు మత్కులచంద్రుల సత్కవీంద్రులన్.
ప్రతిపదార్థం
అనఘున్ = పాపరహితుడైన (పవిత్రుడైన), హుళక్కి భాస్కరున్ = హుళక్కి భాస్కర కవిని, మహా మతిన్ = గొప్ప బుద్ధిశాలియైన, పిల్లలమఱ్ఱి వీరరాజును = పిల్లలమఱ్ఱి వీరరాజును, ఘనున్ = శ్రేష్ఠుడైన, నాగరాజున్ = నాగరాజ కవిని, కవిసోమునిన్ = నాచన సోమనాథుని (లేక ఎఱ్ఱన సమకాలీన కవిని), తిక్కన సోమయాజిన్ = తిక్కన సోమయాజిని, కేతన కవి = మూలఘటిక కేతన కవిని, రంగనాథున్ = రంగనాథ రామాయణ కర్తయైన రంగనాథుని, ఉచితజ్ఞుని = సందర్భోచితం తెలిసిన జ్ఞానియైన, నెఱ్ఱన = ఎఱ్ఱాప్రగడను, నాచిరాజు సోమన = నాచన సోమనాథుని, అమరేశ్వరున్ = అమరేశ్వర కవిని, మత్ = నా యొక్క, కుల = కవి వంశమునకు (లేక పండిత వంశమునకు), చంద్రులన్ = చంద్రుల వంటివారైన, సత్ = శ్రేష్ఠులైన, కవి + ఇంద్రులన్ = కవీశ్వరులను, తలఁతున్ = గౌరవంతో స్మరిస్తాను;
తాత్పర్యం
పుణ్యమూర్తియైన హుళక్కి భాస్కరుడు, పండితుడైన పిల్లలమఱ్ఱి వీరరాజు, ఘనుడైన నాగరాజు, కవిసోముడు, మహాకవి తిక్కన సోమయాజి, కేతన కవి, రంగనాథుడు, ఔచిత్యం తెలిసిన ఎఱ్ఱాప్రగడ, నాచిరాజు సోమనాథుడు, అమరేశ్వరుడు... మొదలైన సత్కవీశ్వరులను, నా కవి కులానికి చంద్రుల వంటివారైన వారందరినీ భక్తితో స్మరిస్తున్నాను.
విశేషాలు
అలంకారం: ఉపమాలంకారం (కవులను తమ వంశానికి వెలుగునిచ్చే 'చంద్రుల'తో పోల్చడం జరిగింది).
సాహిత్య చరిత్ర ప్రాధాన్యం: ఈ పద్యం ద్వారా కవి తన కాలానికి పూర్వమున్న, తన సమకాలీనులైన ప్రముఖ తెలుగు కవుల పట్టికను ఇచ్చి వారిపై తనకున్న గౌరవాన్ని చాటాడు.
ఛందస్సు: చంపకమాల వృత్తం. (న-జ-భ-జ-జ-జ-ర అనే గణాలు వస్తాయి. 11వ అక్షరం యతి స్థానం).
13. పదమూడవ పద్యం (వచనము)
వ. అని యిట్లు సకలవరప్రదానకారణదేవతలను జతురహృద్యానవద్యగద్యపద్యవిద్యావిద్యోతితు లయిన కవీశ్వరులనుం బ్రశంసించి తత్ప్రసాదాసాదితసహజసాహిత్యతరంగితాంతరంగుండనై సకలజనసాధారణంబగునట్లిట్లని విన్నవించెద.
ప్రతిపదార్థం
అని = అని, ఇట్లు = ఈ విధముగా, సకల = సమస్తమైన, వర = వరములను, ప్రదాన = ఇచ్చుటకు, కారణ = హేతువైన, దేవతలను = దేవతలను, చతుర = నేర్పరితనముతో కూడిన, హృద్య = మనోహరమైన, అనవద్య = దోషరహితమైన, గద్య = వచనము, పద్య = పద్యముల యొక్క, విద్యా = విద్యలచే, విద్యోతితులు = ప్రకాశించువారు, అయిన = అయినట్టి, కవి + ఈశ్వరులనున్ = కవీశ్వరులను, ప్రశంసించి = కీర్తించి, తత్ = వారి యొక్క, ప్రసాద = అనుగ్రహము చేత, ఆసాదిత = పొందబడిన, సహజ = సహజసిద్ధమైన, సాహిత్యం = సాహిత్య భావనలతో, తరంగిత = ఉప్పొంగుతున్న, అంతరంగుండన్ = హృదయము కలవాడను, ఐ = అయ్యి, సకల జన = సమస్త జనులకు, సాధారణంబు = సులభముగా అర్థమయ్యేలా (అందరికీ సమానంగా చేరేలా), అగునట్లు = అయ్యేవిధముగా, ఇట్లు + అని = ఈ క్రింది విధంగా, విన్నవించెదన్ = మనవి చేసుకుంటున్నాను;
తాత్పర్యం
ఈ విధంగా కోరిన కోర్కెలు తీర్చే దేవతలను, చమత్కారంతో కూడిన మనోహరమైన, దోషరహితమైన గద్యపద్య విద్యలతో విరాజిల్లే పూర్వ కవీశ్వరులను స్తుతించాను. వారి అనుగ్రహం వల్ల నా హృదయంలో సహజసిద్ధమైన సాహిత్య లహరి ఉప్పొంగింది. అటువంటి అంతఃకరణతో, సమస్త ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో నేను ఈ క్రింది విధంగా మనవి చేసుకుంటున్నాను.
14. పద్నాల్గవ పద్యం (సత్కవి ప్రార్థన)
ఉ. ఆదరణంబు లేక చెడనాడిన బాణమయూరకాళిదా
సాదులకైనఁ తప్పు గల దన్యుల కే మని చెప్ప వీనితో
నేదియుఁ గాదు పొమ్మనక యిందులచందమెఱింగి తప్పినం
గాదని తీర్చి యొప్పు గని కైకొని మెత్తురు గాక సత్కవుల్.
ప్రతిపదార్థం
ఆదరణంబు = ఆదరము, లేక = లేకుండా, చెడన్ + ఆడినన్ = నిందిస్తూ వెతికితే (సూక్ష్మంగా పరిశీలిస్తే), బాణ = బాణభట్టు, మయూర = మయూరుడు, కాళిదాస = కాళిదాసు, ఆదిలకైనన్ = మొదలైన మహాకవుల రచనలలోనైనా, తప్పు = దోషము, కలదు = ఉంటుంది, అన్యులకున్ = ఇక సామాన్యులైన ఇతర కవుల గురించి, ఏమని = ఏమని, చెప్పన్ = చెప్పవలసి ఉంది?, వీనితోన్ = ఈ కవితతో (నా కవిత్వంతో), ఏదియున్ = ఏమీ, కాదు = ప్రయోజనం లేదు, పొమ్ము + అనక = పొమ్మని తృణీకరించకుండా, ఇందుల = ఈ కావ్యము నందలి, చందము = గుణమును (స్వభావమును), ఎఱింగి = తెలుసుకొని, తప్పినన్ = ఎక్కడైనా పొరపాట్లు దొర్లితే, కాదు + అని = ఇది సరికాదని, తీర్చి = సవరించి (సరిచేసి), ఒప్పు = అందలి మంచిని, కని = గుర్తించి, కైకొని = స్వీకరించి, సత్కవుల్ = ఉత్తమ కవులు, మెత్తురు గాక = అభినందింతురు గాక;
తాత్పర్యం
ఆదరభావం లేకుండా కేవలం తప్పులు పట్టాలనే ఉద్దేశంతో వెతికితే, సంస్కృతంలోని బాణభట్టు, మయూరుడు, కాళిదాసు వంటి మహాకవుల కృతులలో కూడా దోషాలు కనిపిస్తాయి. ఇక నా వంటి సామాన్య కవుల గురించి వేరే చెప్పాలా? కాబట్టి, సత్కవులైనవారు నా ఈ ప్రయత్నాన్ని చూసి "దీని వల్ల ఏమీ ప్రయోజనం లేదు పొమ్ము" అని ఈసడించుకోకుండా, ఇందులోని కథా సౌందర్యాన్ని, కవితా రీతిని గ్రహించి, ఎక్కడైనా పొరపాట్లు ఉంటే వాటిని పెద్దమనసుతో సరిదిద్ది, అందలి గుణాన్ని మాత్రమే స్వీకరించి నన్ను ఆశీర్వదిస్తారని ఆశిస్తున్నాను.
విశేషాలు
అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం. "సామాన్యుల కావ్యాలలో తప్పులుండటం సహజం" అనే విశేష విషయాన్ని "బాణ, కాళిదాసాది మహాకవుల కృతులలోనూ తప్పులుంటాయి" అనే సామాన్య విషయంతో సమర్థించడం వల్ల ఇది అర్థాంతరన్యాసం అవుతుంది.
కవి వినమ్రత: పూర్వ కవుల గొప్పతనాన్ని చాటుతూనే, తన కావ్యం పట్ల సత్కవుల ఆదరణను కోరడం ఇక్కడి విశేషం.
ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం. (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ అనే గణాలు వస్తాయి. 10వ అక్షరం యతి స్థానం).
15. పదిహేనవ పద్యం (సత్కవి సవరణ - రత్న ఉపమానం)
ఉ. మానుగఁ దప్పులున్న ననుమానము సేయక మోదమానస
న్మానను లైనవారు పలుమాఱు పరీక్ష లొనర్చి తీర్చినన్
హీనకవిత్వ మైన మెఱుఁ గెక్కదె నేర్పరులైనవారిచే
సానలఁబట్టి తీర్చినను సన్నపురత్నము వన్నెకెక్కదే.
ప్రతిపదార్థం
మానుగన్ = చక్కగా (సహజంగా), తప్పులు + ఉన్నన్ = దోషాలు ఉన్నప్పటికీ, అనుమానము = సంకోచము, సేయక = చెందకుండా, మోద = సంతోషముతో కూడిన, మానస = మనస్సు చేత, సన్మాననులు + ఐనవారు = గౌరవింపదగినవారైన ఉత్తమ కవులు, పలుమాఱు = అనేక పర్యాయాలు, పరీక్షలు + ఒనర్చి = పరిశీలన చేసి, తీర్చినన్ = సవరించినట్లయితే, హీన = సామాన్యమైన (పొరపాట్లు గల), కవిత్వము + ఐనన్ = కవిత్వమైనప్పటికీ, మెఱుఁగు + ఎక్కదె = ప్రకాశించదా? (తప్పకుండా రాణిస్తుంది), నేర్పరులు = నైపుణ్యము కలవారైన, వారిచేన్ = రత్నకారుల చేత, సానలన్ = సానరాళ్లపై, పట్టి = ఉంచి, తీర్చినను = చెక్కినట్లయితే, సన్నపు = చిన్నదైన (రూపులేని), రత్నము = మణి, వన్నెకున్ + ఎక్కదే = కాంతిని పొంది గొప్ప విలువను సాధించదా? (తప్పకుండా పొందుతుంది);
తాత్పర్యం
నా కావ్యంలో సహజంగా ఏవైనా తప్పులున్నా, సత్పురుషులు, సహృదయులైన పండితులు సంకోచించకుండా తమ నిర్మల హృదయంతో వాటిని పలుమార్లు పరీక్షించి, సరిదిద్దితే... ఆ సామాన్య కవిత్వం కూడా ఎంతో శ్రేష్ఠమైనదిగా మారి ప్రకాశిస్తుంది. లోకంలో నైపుణ్యం గల మణిశిల్పులు సానబెట్టి చెక్కితే, చిన్నదైన క్రూర రత్న ముక్క కూడా అద్భుతమైన కాంతితో మెరిసి, ఎంతో విలువైనదిగా మారుతుంది కదా!
విశేషాలు
అలంకారం: దృష్టాంతాలంకారం. హీనకవిత్వాన్ని సత్కవులు తీర్చిదిద్దితే ప్రకాశిస్తుంది అనే వాక్యానికి, సన్నపు రత్నాన్ని సానబెడితే వన్నెకెక్కుతుంది అనే వాక్యంతో బింబప్రతిబింబ భావం చూపబడింది.
ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం. (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ, 10వ అక్షరం యతి).
16. పదహారవ పద్యం (కుకవుల అసూయ - కుక్కల ఉపమానం)
ఉ. భావరసానుకూల మృదుపాక పదార్థ సమృద్ధి లోక సం
భావన నొప్పు కావ్యముల మర్మము గానగ లేక దుర్మతుల్
కా వన గాని యెట్టి కడగట్టిడి జెప్పగ నేర; రెల్లెడం
ద్రోవనగాక కుక్కలకు దొంతులు వేర్వగ నేర్పు గల్గునే.
ప్రతిపదార్థం
భావ = ఉత్తమ భావాలు, రస = నవరసాలకు, అనుకూల = తగినట్లుగా, మృదు = కోమలమైన, పాక = శైలి (ద్రాక్షాపాకం వంటిది), పదార్థ = శబ్దార్థముల యొక్క, సమృద్ధి = వైభవము చేత, లోక = లోకము నందు, సంభావనన్ = గౌరవముతో, ఒప్పు = ప్రకాశించే, కావ్యముల = ప్రబంధాల యొక్క, మర్మము = రహస్యమును (అంతరార్థాన్ని), కానగన్ + లేక = తెలుసుకోలేక, దుర్మతుల్ = దుష్టబుద్ధి గలవారు (కుకవులు), కా వనన్ + గాని = కేవలం వట్టి నిందలు (కాదనుట లేదా కాకి వలె కావుకావుమనుట) చేయుటయే గాని, ఎట్టి = ఏ రకమైన, కడగట్టిడి = చివరికి ఒక చిన్న పద్యమును కూడా, చెప్పగన్ = రచింపగన్, నేరరు = చేతకానివారవుతారు, ఎల్లెడన్ = అన్ని చోట్లా, త్రోవన్ + అగాక = దారి పొడుగునా తిరుగుటయే కాకుండా, కుక్కలకున్ = శునకములకు, దొంతులు = కుండల వరుసలను, పేర్వగన్ = క్రమ పద్ధతిలో అమర్చుటకు, నేర్పు = నైపుణ్యము, కల్గునే = ఉంటుందా? (ఉండదు);
తాత్పర్యం
మంచి భావాలు, రసపోషణ, మృదువైన శైలి, శబ్దార్థాల సంపదతో లోక ప్రశంసలు పొందే కావ్యాల అంతరార్థాన్ని గ్రహించలేని మూర్ఖులు... ఆ కావ్యాలను చూసి "ఇది బాగోలేదు, అది తప్పు" అని నిందించడమే తప్ప, తాము మాత్రం కనీసం ఒక చిన్న పద్యం కూడా రాయలేరు. కుక్కలు వీధుల వెంట తిరగడమే గాని, వాటికి ఇంట్లో కుండల దొంతులను చక్కగా పేర్చే నేర్పు ఎక్కడైనా ఉంటుందా?
విశేషాలు
అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం లేదా దృష్టాంతాలంకార ఛాయలు. కుకవుల చేతకానితనాన్ని కుక్కల నడవడికతో పోల్చి చెప్పిన నిందాకల్పన (వ్యంగ్య శ్లేష).
ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం.
17. పదిహేడవ పద్యం (బాల కవిత్వం - పిల్లుల ఉపమానం)
చ. చులుకని పద్య మైనఁ గడుఁజోద్యము చేయుచుఁ జిన్నవానిఁ బె
ద్దలు గొనియాడఁగాను విని తప్పులు పట్టఁదలంతు రక్షముల్
బిలిబిలి మాట లాడఁ తనుఁ బెంచినవానికి ముద్దుగాక యా
పలికెడు చిల్కపిల్లఁగని బావురుఁబిల్లులు సంతసిల్లునే.
ప్రతిపదార్థం
చిన్నవాని = బాలుడైన కవి యొక్క, చులుకని = సామాన్యమైన (లేత), పద్యము + ఐనన్ = పద్యమైనప్పటికీ, కడున్ = మిక్కిలి, చోద్యము = ఆశ్చర్యమును (అభిమానమును), చేయుచున్ = కనబరుస్తూ, పెద్దలు = గుణాఢ్యులైన పండితులు, కొనియాడరగాను = ప్రశంసించగా, విని = ఆలకించి, అక్షముల్ = ఈర్ష్యాళువులైనవారు (కండ్లు లేనివారు లేదా పాపాత్ములు), తప్పులు = దోషాలు, పట్టన్ = వెతకడానికి, తలంతురు = యోచిస్తారు, బిలిబిలి = ముద్దుముద్దుగా (తడబడుతూ), మాటలు + ఆడన్ = పలుకుతుండగా, తనున్ = ఆ పక్షిని (లేక ఆ బిడ్డను), పెంచినవానికిన్ = పెంచిన యజమానికి, ముద్దుగాక = ఆనందము కలిగిస్తుంది కానీ, ఆ = ఆ విధంగా, పలికెడు = మాట్లాడే, చిల్క పిల్లన్ = చిన్న చిలుకను, కని = చూసి, బావురుఁబిల్లులు = అడవి పిల్లులు (ఘోరమైన పిల్లులు), సంతసిల్లునే = ఆనందిస్తాయా? (అవి ఆ చిలుకను చంపి తినాలని చూస్తాయి తప్ప సంతోషించవు);
తాత్పర్యం
లేత వయసు గల చిన్నవాడు రాసిన పద్యం సామాన్యంగా ఉన్నా, పెద్దలు ఎంతో మురిపెంతో వాడిని ప్రోత్సహిస్తూ అభినందిస్తారు. కానీ, అసూయతో నిండిన కుకవులు అది ఓర్వలేక అందులో తప్పులు వెతకడానికి చూస్తారు. చిలుక పిల్ల పలుకుతుంటే దాన్ని పెంచే యజమానికి ముద్దుగా ఉంటుంది కానీ, క్రూరమైన బావురు పిల్లులకు ఆ పలుకులు నచ్చుతాయా? అవి దాన్ని ఎలా నోటకరవాలా అని చూస్తాయి తప్ప ఆనందించవు.
విశేషాలు
అలంకారం: ప్రతివస్తూపమాలంకారం లేదా దృష్టాంతం (చిన్న కవిని చిలుకతోనూ, దుష్ట విమర్శకులను బావురు పిల్లులతోనూ పోల్చడం జరిగింది).
ఛందస్సు: చంపకమాల వృత్తం. (న-జ-భ-జ-జ-జ-ర, 11వ అక్షరం యతి).
18. పద్దెనిమిదవ పద్యం (కుబుద్ధి లక్షణం)
ఉ. భీమనపద్య మన్నఁ గడుఁబ్రీతి వహించుచు మేలుమేలు నా
నే మిది చెప్పినార మన నిక్కమె ప్రాసము గూర్చినాఁడ వౌ
నే మిది కాదు దీనివడి కిక్కడి కర్థ మిదెట్టి దీగణం
బే మని పెట్టినాఁడ వని యెగ్గులుపట్టుఁ గుబుద్ధి పెద్దలన్.
ప్రతిపదార్థం
భీమన = పూర్వ మహాకవియైన వేములవాడ భీమకవి యొక్క, పద్యము + అన్నన్ = కవిత్వం అనగానే, కడున్ = మిక్కిలి, ప్రీతి = ఇష్టమును, వహించుచున్ = నటిస్తూ (లేక చూపుతూ), మేలు + మేలు = చాలా బాగుంది చాలా బాగుంది, అనన్ = అని శ్లాఘిస్తారు, అమాయకుడైన కవి ఎవడైనా = మేము, ఇది = ఈ పద్యమును, చెప్పినారము = రాశాము, అనన్ = అనగానే, నిక్కమె = నిజమేనా?, ప్రాసము = ప్రాస నియమమును, గూర్చినాఁడవు = సరిగా కూర్చావు, ఔనే = అవునా?, ఇది = ఈ భాగము, ఏమి = ఎందుకు, కాదు = సరికాదు, దీని = ఈ పద్య పాదము యొక్క, వడికిన్ = యతి స్థానమునకు, ఇక్కడికిన్ = ఇక్కడున్న పదమునకు, అర్థము = భావము, ఇది + ఎట్టిది = ఎలాంటిది?, ఈ = ఈ స్థానంలో, గణంబు = ఛందో గణమును, ఏమి + అని = ఏమని భావించి, పెట్టినాఁడవు = ఉంచావు?, అని = అంటూ, కుబుద్ధి = చెడు బుద్ధి గల విమర్శకుడు, పెద్దలన్ = పెద్దలైన వారిని సైతం (లేక కొత్తగా రాసిన వారిని), ఎగ్గులు = తప్పులు (నిందలు), పట్టున్ = పడుతుంటాడు;
తాత్పర్యం
చనిపోయిన వేములవాడ భీమకవి వంటి పూర్వ కవుల పద్యాలనగానే ఈ కుకవులు "ఆహా! ఓహో! ఎంత అద్భుతం" అని పొగుడుతారు. కానీ, సమకాలీన కవులో లేదా కొత్తవారో ఎవరైనా వచ్చి "ఈ పద్యం నేను రాశాను" అని చెప్పగానే, వారి బుద్ధి మారిపోతుంది. వెంటనే "నిజంగానే నువ్వు రాశావా? సరే ప్రాసం అయితే కుదిరింది కానీ, ఇక్కడ యతి మైత్రి ఏది? దీనికి అర్థం ఏమిటి? ఇక్కడ ఈ గణం ఎలా వేశావు?" అంటూ పనిగట్టుకుని రొంపి గోకుతూ తప్పులు వెతకడం ప్రారంభిస్తారు.
విశేషాలు
అలంకారం: స్వభావోక్తి అలంకారం (కువిమర్శకుల కుత్సిత స్వభావాన్ని, వారి మాటల తీరును కవి ఇక్కడ కళ్ళకు కట్టినట్లు సహజంగా వర్ణించాడు).
ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం.
19. పంతొమ్మిదవ పద్యం (అపాత్ర దానం - చింతపండు ఉపమానం)
క. వివేకికి వివరించిన కృతి
చవిసాలం బంచదార సరి గూర్చుట యా
నవివేకికి వినిపించిన
కవిత వఱుతఁ చింతపండు గలుపుట చుమ్మీ.
ప్రతిపదార్థం
వివేకికిన్ = జ్ఞానియైన సహృదయుడికి, వివరించిన = వినిపించి వివరించిన, కృతి = కావ్యము, చవి = రుచి, సాలన్ = లభించేటట్లుగా, పంచదార = చక్కెరకు, సరి = సమానముగా, కూర్చుట = మేళవించుట, ఆన్ = అవుతుంది, అవివేకికిన్ = బుద్ధిహీనుడికి, వినిపించిన = చదివి వినిపించిన, కవిత = కవిత్వము, వఱుతన్ = మజ్జిగ చారులో (లేదా పాలల్లో), చింతపండు = నల్లని చింతపండును, కలుపుట = కలిపి పాడుచేయుట, చుమ్మీ = సుమా!;
తాత్పర్యం
తెలివిగల సహృదయుడికి కావ్యం చదివి వినిపిస్తే, అది పాలల్లో చక్కెరకు సరిపడా తీపిని కలిపినట్లు ఎంతో రుచికరంగా, ఆనందదాయకంగా ఉంటుంది. అదే ఏమాత్రం సంస్కారం లేని అవివేకికి కవిత్వం వినిపిస్తే... వండిన మంచి పాయసంలోనో, పాలల్లోనో తెచ్చి చింతపండు పులుసు కలిపి మొత్తం పాడుచేసినట్లు అవుతుంది సుమా!
విశేషాలు
అలంకారం: ఉపమాలంకారం లేదా సంకీర్ణోపమ (వివేకికి కవిత్వం చెప్పడం పంచదార కలపడం వంటిది, అవివేకికి చెప్పడం చింతపండు కలపడం వంటిది అని పోల్చడం జరిగింది).
లోకోక్తి చమత్కారం: తెలుగువారి వంటకాల రుచుల ఆధారంగా కవిత్వ ఆస్వాదనను వివరించిన తీరు అద్భుతం.
ఛందస్సు: కంద పద్యము.
20. ఇరవైయవ పద్యం (కావ్య సృష్టిలోని కాఠిన్యం - వస్త్రం ఉపమానం)
ఉ. పూనినరీతి వానితలఁపు ల్వడిఁ బ్రాసములుం జలంబునం
బానగిలంగ నీడ్చి యొకపద్యముఁ గూర్పఁగవచ్చుఁగాక యా
ఖ్యానకథానుకూలముగఁ కావ్యముఁ జెప్ప వశంబె సన్నమై
కానఁగ జల్లి నేయునది కట్టెడుపుట్టము నేయనేర్చునే.
ప్రతిపదార్థం
పూనిన = తలపెట్టిన, రీతిన్ = విధముగా, వాని = ఆ కవి యొక్క, తలఁపులు = ఆలోచనలను, వడిన్ = యతులను, ప్రాసములున్ = ప్రాస అక్షరాలను, జలంబునన్ = పట్టుదల (ఛందోనియమాల) తో, పానగిలంగన్ = కుదిరేటట్లుగా, ఈడ్చి = లాగి, ఒక = ఏదో ఒక, పద్యమున్ = పద్యాన్ని, కూర్పఁగవచ్చున్ + కాక = నిర్మించవచ్చు కాబోలు, ఆఖ్యాన = చెప్పదలచుకున్న, కథా = ఇతివృత్తమునకు, అనుకూలముగన్ = తగినట్లుగా, కావ్యమున్ = సమగ్ర ప్రబంధాన్ని, చెప్పన్ = రచించుట, వశంబె = సాధ్యమౌతుందా? (కాదు), సన్నమై = ఎంతో సన్నని దారములతో, కానరగన్ = చూసేటట్లు, జల్లి = జల్లెడ వంటి సన్నని వలలు (లేక చేపల వలలు), నేయునది = నేసేటట్టి పరికరము/వ్యక్తి, కట్టెడు = ఒంటిపై ధరించే, పుట్టము = పట్టువస్త్రమును (రాజవస్త్రమును), నేయన్ = నేయుటకు, నేర్చునే = సమర్థమౌతుందా? (కాలేదు);
తాత్పర్యం
ఛందో నియమాలను బట్టి యతులను, ప్రాసలను పట్టుదలగా లాగిపెట్టి, ఎటూకాని ఆలోచనలతో ఎలాగోలా ఒక పద్యమైతే రాయవచ్చు. అంతమాత్రాన అసలు కథా నడకకు, రసపోషణకు అనుకూలంగా ఒక సుదీర్ఘమైన మహాకావ్యాన్ని నిర్మించడం అందరికీ సాధ్యమౌతుందా? చేపలు పట్టే జల్లెడ వలను లేదా చింపిరి వలలను నేసే నైపుణ్యం ఉన్నంత మాత్రాన, ఆ మగ్గం రాచవారు ధరించే అమూల్యమైన పట్టువస్త్రాన్ని నేయగలుగుతుందా? లేదు కదా!
విశేషాలు
అలంకారం: దృష్టాంతాలంకారం. ఒక పద్యం అల్లడం వల నేయడం వంటిదైతే, సమగ్ర కావ్యం రాయడం రాజవస్త్రం నేయడం వంటిది అని నిరూపించడం జరిగింది.
ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం.
