సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము 01 -10 పద్యాలు

 సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము

సింహాసన ద్వాత్రింశిక - కథా నేపథ్యం

ఒక రైతు పొలంలో ఒక అందమైన సింహాసనం దొరుకుతుంది. భోజరాజు అనే రాజు ఒక మంచి రోజు చూసి ఆ సింహాసనాన్ని ఎక్కాలని అనుకుంటాడు. అయితే ఆ సింహాసనానికి 32 మెట్లు ఉంటాయి. ప్రతి మెట్టు మీద ఒక సాలభంజిక (బొమ్మ) ఉంటుంది.

భోజరాజు ఆ మెట్లు ఎక్కబోతుండగా, ఒక బొమ్మ అతనితో.. "నీకు విక్రమార్కుడి లాంటి సాహసం, దానగుణం ఉంటేనే ఈ సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించు" అని చెబుతుంది. ఇలా రోజుకొక బొమ్మ చొప్పున 32 రోజుల పాటు విక్రమార్కుని గొప్పతనాన్ని తెలిపే 32 కథలను వివరిస్తాయి. అందుకే ఈ గ్రంథానికి ‘సింహాసన ద్వాత్రింశిక’ (32 బొమ్మల సింహాసనం) అని పేరు వచ్చింది.

కొఱవి గోపరాజు రచనా శైలి - ప్రత్యేకత

ఈ కావ్యాన్ని కొఱవి గోపరాజు గారు ఎంతో సులువైన, అందమైన తెలుగులో, కథలు ఆసక్తికరంగా సాగేలా రాశారు. ఆయన కేవలం కథలనే కాకుండా, ఆ కాలం నాటి ఎన్నో సామాజిక విషయాలను ఇందులో అద్భుతంగా వర్ణించారు.

ఈ గ్రంథంలో ఆయన ప్రస్తావించిన కొన్ని ముఖ్యమైన విషయాలు:

శకునాలు, కలల ఫలితాలు

దొంగతనం చేసే కళలు, జూదం, చదరంగం ఆటలు

జ్యోతిష్యం, గ్రహ శాంతులు

మంత్రవిద్యలు, ఇంద్రజాలం

చేపలలో రకాలు, యుద్ధ విద్యలు (సాములు)

రకరకాల పట్టుబట్టలు, పక్షులను వేటాడే పద్ధతులు, రత్నాలను పరీక్షించడం

ఈ విషయాలన్నింటినీ చూస్తే, కొఱవి గోపరాజు గారికి ఎన్నెన్నో రంగాలలో ఉన్న అపారమైన జ్ఞానం మనకు ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. అందుకే ఈ కావ్యం ఒక విజ్ఞాన సర్వస్వం" (ఎన్‌సైక్లోపీడియా) లాగా కనిపిస్తుంది.

కావ్యం యొక్క గొప్పతనం

గోపరాజు గారు దీనిని సంస్కృతం నుండి అనువదించానని చెప్పినప్పటికీ, సంస్కృతంలో ఇలాంటి కథలు చాలా ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ఆయన ఏ సంస్కృత గ్రంథాన్ని చూసి రాశారో స్పష్టంగా తెలియదు. కానీ, ఇందులో ఉన్న విశేషాలన్నీ ఆయన సొంత ప్రతిభతో, సొంత ఊహలతో రాసినవే అని చెప్పవచ్చు.

ప్రముఖ పరిశోధకులు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు ‘ఆంధ్రుల సాంఘిక చరిత్ర’ అనే గొప్ప పుస్తకాన్ని రాసేటప్పుడు, నాటి సమాజం గురించి తెలుసుకోవడానికి కొఱవి గోపరాజు గారి ఈ కావ్యం తనకు ఎంతో సహాయపడిందని ప్రత్యేకంగా ప్రశంసించారు.

ఆ కావ్యంలోని ప్రతి పద్యానికి ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్య్ం, విశేషాలు వరుసగా చెప్పుకొందాం

---

1. మొదటి పద్యం (శివ స్తుతి)

 (శార్దూలవిక్రీడితము)

శా. శ్రీమత్పర్వతనందనీ తనులతా శ్లిష్టాంగమై బాహుశా

ఖామధ్యంబున నున్న పన్నగఫణౌఘం బాకులై యొప్ప ను

ద్ధామంబౌ శశికాంతి పుష్పరుచి నొందంగా జటాపల్లవ

స్తోమంబౌ హరపారిజాతము భజింతున్ వాక్ఫలావాప్తికిన్.

ప్రతిపదార్థం

వాక్ = మాటల యొక్క (వాక్చాతుర్యం అనే), ఫల = ఫలమును, అవాప్తికిన్ = పొందుట కొరకు, శ్రీమత్ = శుభప్రదమైన, పర్వతనందనీ = పర్వతరాజ పుత్రియైన పార్వతీదేవి యొక్క, తనులతా = తీగ వంటి శరీరముచే, ఆశ్లిష్ట = ఆలింగనము చేసుకోబడిన, అంగమై = శరీరము కలదై, బాహు = భుజములు అనే, శాఖా = కొమ్మల, మధ్యంబునన్ = నడుమ, ఉన్న = ఉన్నట్టి, పన్నగ = సర్పముల యొక్క, ఫణ = పడగల, ఓఘంబు = సమూహము, ఆకులు + ఐ = ఆకుల వలె, ఒప్పన్ = ప్రకాశింపగా, ఉద్ధామంబు + ఔ = అధికమైనదైన, శశి = చంద్రుని యొక్క, కాంతి = వెలుగు, పుష్ప = పూవుల యొక్క, రుచిన్ = కాంతిని (అందాన్ని), ఒందంగాన్ = పొందుతుండగా, జటా = జడల సమూహమనే, పల్లవ = చిగురాకుల, స్తోమంబు + ఔ = సమూహము కలదైన, హర = ఈశ్వరుడనే, పారిజాతము = కల్పవృక్షాన్ని, భజింతున్ = సేవిస్తాను;

తాత్పర్యం

నాకు వాక్శుద్ధి, కావ్యరచనా నైపుణ్యం అనే ఫలాలు సిద్ధించడం కోసం ఈశ్వరుడనే పారిజాత వృక్షాన్ని సేవిస్తున్నాను. ఆ హర పారిజాత వృక్షానికి పార్వతీదేవి కోమల శరీరం అనే తీగ అల్లుకుని ఉంది. ఆయన భుజాలనే కొమ్మల మధ్య ఉన్న పాముల పడగలు ఆ వృక్షానికి ఆకుల వలె శోభిస్తున్నాయి. ఆయన శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని వెలుగు పూల కాంతి వలె వికసిస్తోంది. ఆయన జడల సమూహం ఆ వృక్షానికి చిగురాకుల వలె విరాజిల్లుతోంది.

విశేషాలు

• అలంకారం: రూపకాలంకారం. శివుడిని పారిజాత వృక్షంతోనూ, ఆయన అంగాలను వృక్ష భాగాలతోనూ (పార్వతిని తీగగా, భుజాలను కొమ్మలుగా, సర్పాలను ఆకులుగా, జడలను చిగుళ్ళుగా, చంద్రుడిని పూవుగా) అభేదంగా నిరూపించడం వల్ల ఇది సావయవ రూపకాలంకారం.

• ఛందస్సు: శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తం. (మ-స-జ-స-త-త-గ అనే గణాలు వస్తాయి. 13వ అక్షరం యతి స్థానం).

---

2. రెండవ పద్యం (విష్ణు స్తుతి)

చంపకమాల

చ. పులుఁగులపెద్ద వారువము, పోటరి బిడ్డఁడు, ఱాఁగరౌతు, పా

ములగమికాఁడు సెజ్జ, నలుమోములవాఁ డిలుతీర్చుపట్టి, వే

ల్పులు బలుబంటు, లాకలిమిపొల్తుక, తెల్లనితల్లి పెద్దకో

డలనుచు నెల్లవారుఁ బొగడంతగు నల్లనివేల్పుఁ గొల్చెదన్.

ప్రతిపదార్థం

పులుఁగుల = పక్షుల యొక్క, పెద్ద = రాజైన గరుత్మంతుడు, వారువము = వాహనముగా కలవాడు, పోటరి = పరాక్రమవంతుడైన మన్మథుడు, బిడ్డఁడు = కుమారుడుగా కలవాడు, ఱాఁగరౌతు = పర్వతాల శత్రువైన ఇంద్రుడు (లేక సూర్యుడు), పాములగమికాఁడు = సర్పరాజైన ఆదిశేషుడు, సెజ్జ = పడకగా కలవాడు, నలుమోములవాఁడు = నాలుగు ముఖములు గల బ్రహ్మదేవుడు, ఇలుతీర్చు = వంశాన్ని నిలబెట్టే, పట్టి = కొడుకుగా కలవాడు, వేల్పులు = దేవతలు, బలు = గొప్పవారైన, బంటులు = సేవకులుగా కలవారు, ఆ = ప్రసిద్ధురాలైన, కలిమిపొల్తుక = లక్ష్మీదేవి, భార్య (ఇల్లాలు) గా కలవాడు, తెల్లనితల్లి = తెల్లని శరీరచ్ఛాయ గల సరస్వతీదేవి, పెద్దకోడలు = పెద్ద కోడలుగా కలవాడు, అనుచున్ = అంటూ, ఎల్లవారున్ = సమస్త జనులు, పొగడన్ = కీర్తించగా, తగు = ఒప్పునట్టి, నల్లనివేల్పున్ = నల్లని శరీర కాంతి గల ఆ విష్ణుమూర్తిని, కొల్చెదన్ = ధ్యానిస్తాను;

తాత్పర్యం

పక్షులకు రాజైన గరుత్మంతుడు వాహనముగా, పరాక్రమవంతుడైన మన్మథుడు కుమారుడుగా, దేవరాజైన ఇంద్రుడు లేదా సూర్యుడు (రౌతు) మరియు సర్పరాజైన ఆదిశేషుడు పడకగా, చతుర్ముఖుడైన బ్రహ్మదేవుడు వంశోద్ధారకుడైన పుత్రుడిగా, దేవతలంతా సేవకులుగా, లక్ష్మీదేవి భార్యగా, చదువుల తల్లి సరస్వతి పెద్ద కోడలిగా కలిగి, లోకమంతటా కీర్తించబడే ఆ నల్లని స్వామిని (శ్రీమహావిష్ణువును) సేవిస్తాను.

విశేషాలు

• అలంకారం: స్వభావోక్తి మరియు పరికరాలంకార చాయలు ఉన్నాయి. విష్ణుమూర్తి యొక్క వైభవాన్ని, ఆయన పరివారాన్ని అచ్చతెలుగు పదాలతో వర్ణించడం ఇక్కడి ప్రత్యేకత.

• ఛందస్సు: चంపకమాల వృత్తం. (న-జ-భ-జ-జ-జ-ర అనే గణాలు వస్తాయి. 11వ అక్షరం యతి స్థానం).

---

3. మూడవ పద్యం (బ్రహ్మ స్తుతి)

ఉ. దక్షిణనేత్రకాంతి నుచితంబుగ నర్థవికాస మొంది వా

మాక్షిరుచిప్రసారమున నర్థము విప్పకయున్న పుండరీ

కాక్షుని నాభిపద్మనిలయంబునఁ దుమ్మెదభంగి లోలుఁడై

యక్షయవేదనాదమయుఁడైన విరించిఁ తలంచి మ్రొక్కెదన్.

ప్రతిపదార్థం

దక్షిణ = కుడి వైపున ఉన్న, నేత్ర = కంటి యొక్క, కాంతిన్ = వెలుగు చేత, ఉచితంబుగన్ = తగినట్లుగా, అర్థ = సగభాగము, వికాసము = విచ్చుకొనుటను, ఒంది = పొంది, వామ = ఎడమ వైపున ఉన్న, అక్షి = కంటి యొక్క, రుచి = కాంతి యొక్క, ప్రసారమునన్ = ప్రసరించుట చేత (రాత్రి సమయం కావడం వల్ల), అర్థము = మిగిలిన సగభాగము, విప్పక = విచ్చుకొనకుండా, ఉన్న = ఉన్నట్టి, పుండరీకాక్షుని = తామరస కన్నులు గల విష్ణుమూర్తి యొక్క, నాభి = బొడ్డు నందలి, పద్మ = తామరపూవే, నిలయంబునన్ = నివాసస్థానముగా కలవాడై, తుమ్మెద భంగిన్ = భ్రమరము వలె, లోలుఁడు + ఐ = ఆసక్తుడై (తిరుగువాడై), అక్షయ = నాశనము లేని, వేదనాదమయుఁడు = వేద మంత్రాల ధ్వనులతో నిండినవాడు, ఐన = అయినట్టి, విరించిన్ = బ్రహ్మదేవుని, తలంచి = స్మరించి, మ్రొక్కెదన్ = నమస్కరిస్తాను;

తాత్పర్యం

శ్రీమహావిష్ణువు కుడికన్ను సూర్యుడు, ఎడమకన్ను చంద్రుడు. ఆయన బొడ్డు తామరపద్మం సూర్యుడనే కుడికంటి కాంతికి సగం వికసించి, చంద్రుడనే ఎడమకంటి కాంతి వల్ల మిగిలిన సగం విచ్చుకోకుండా ఉంది. అటువంటి విచిత్రమైన నాభిపద్మంలో తుమ్మెద వలె విహరిస్తూ, నిరంతరం అక్షయమైన వేదనాదాలను పలికే బ్రహ్మదేవుని తలచుకుని నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• అలంకారం: ఉపమాలంకారం. నాభిపద్మంలో ఉన్న బ్రహ్మదేవుడిని తామరపూవుపై వాలిన 'తుమ్మెద'తో పోల్చడం జరిగింది. అలాగే సూర్యచంద్రులైన విష్ణుమూర్తి నేత్రాల వల్ల పద్మం సగమే వికసించిందనడంలో అద్భుత కల్పనా శిల్పం (ఉత్ప్రేక్ష) కూడా ఉంది.

• ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం. (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ అనే గణాలు వస్తాయి. 10వ అక్షరం యతి స్థానం).

---

4. నాల్గవ పద్యం (సరస్వతీ స్తుతి)

ఉ. కట్టినపట్టపుం దనువు గద్దియతమ్మియు నక్షమాలయుం

బట్టినచిల్కయు న్నగవుఁ బాపటజల్లియు నొక్కవన్నెగాఁ

బుట్టుచుఁ బుట్టు విద్యలకుఁ బుట్టినయిల్లనఁజెల్లి బ్రహ్మవా

కట్టొనరించిన తన్ముఖవికాసినియౌ సతి మమ్ముఁ గావుతన్.

ప్రతిపదార్థం

కట్టిన = ధరించిన, పట్టపున్ = పట్టువస్త్రము, తనువు = శరీరము, గద్దియ = సింహాసనమైన, తమ్మియున్ = తెల్లతామర పూవును, అక్షమాలయున్ = జపమాలయును, పట్టిన = చేతబట్టిన, చిల్కయున్ = చిలుకయును, నగవున్ = మందహాసమును, పాపటజల్లియున్ = తలపై ధరించిన ముత్యాల అలంకారము (లేదా తెల్లని జడ ముడి), ఒక్క = ఒకే రకమైన, వన్నెగాన్ = తెల్లని రంగుతో, పుట్టుచున్ = ప్రకాశిస్తుండగా, పుట్టు = ఉద్భవించే, విద్యలకున్ = సమస్త చదువులకు, పుట్టినయిల్లు = పుట్టినిల్లు, అనన్ + చెల్లి = అనిపించుకుంటూ, బ్రహ్మ = విధాత యొక్క, వాక్ = వాక్కును, కట్టు + ఒనరించిన = తన అధీనంలో ఉంచుకున్న, తత్ = ఆ బ్రహ్మ యొక్క, ముఖ = ముఖమునందు, వికాసిని + ఔ = ప్రకాశించేటటువంటి, సతి = పతివ్రతయైన సరస్వతీదేవి, మమ్మున్ = మమ్మల్ని, కావుతన్ = రక్షించు గాక;

తాత్పర్యం

ధరించిన పట్టువస్త్రం, శరీరం, కూర్చున్న తామర సింహాసనం, చేతబూనిన జపమాల, పట్టుకున్న చిలుక, ముఖంపై నవ్వు, తల అలంకారం... ఇవన్నీ ఒకే రకమైన శ్వేత (తెల్లని) వర్ణంతో శోభిస్తుండగా, సమస్త విద్యలకు పుట్టినిల్లై, బ్రహ్మదేవుని వాక్కును శాసిస్తూ, ఆయన ముఖంలో నిరంతరం ప్రకాశించే సరస్వతీదేవి మమ్మల్ని రక్షించుగాక!

విశేషాలు

• అలంకారం: యథాసంఖ్య లేదా గుణసామ్య ఉల్లేఖాలు ఉన్నాయి. దేవి యొక్క సర్వాంగాలు, ఆమె ధరించిన వస్తువులు అన్నీ శ్వేతవర్ణ (సాత్విక) ప్రధానంగా ఉండటాన్ని అందంగా వర్ణించారు.

• ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం. (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ అనే గణాలు వస్తాయి. 10వ అక్షరం యతి స్థానం).

5. ఐదవ పద్యం (గణపతి స్తుతి)

ఉ. నిద్దములైన భూషణమణిప్రకరద్యుతు లన్నిదిక్కులన్

దొద్దలువుచ్చి తల్లిచనుదోయిసరిం దలకట్టు మించఁగా

ముద్దులు సూపుచుం బసిఁడిముద్దగతిం దొడమీఁదనాడు నా

ముద్దుగణేశునిం దలఁచి మ్రొక్కెద నీకృతికార్యసిద్ధికిన్.

ప్రతిపదార్థం

ఈ = ఈ యొక్క, కృతి = కావ్యము యొక్క, కార్య = నిర్మాణ కార్యము యొక్క, సిద్ధికిన్ = విజయవంతమైన సమాప్తి కొరకు, నిద్దములు + ఐన = నిగనిగలాడేవి (స్వచ్ఛమైనవి) అయిన, భూషణ = ఆభరణాలందలి, మణి = రత్నముల యొక్క, ప్రకర = సమూహము యొక్క, ద్యుతులు = కాంతులు, అన్ని = సమస్తమైన, దిక్కులన్ = దిక్కులందును, దొద్దలువుచ్చి = అతిశయించి (వ్యాపించి), తల్లి = కన్నతల్లియైన పార్వతీదేవి యొక్క, చనుదోయి = పయోధరముల పైనున్న, సరిన్ = హారమును, తలకట్టు = శిరోభూషణము (లేదా కాంతి కిరీటము), మించరగాన్ = అతిక్రమించేలా ప్రకాశిస్తుండగా, ముద్దులు = ముద్దులొలుకు చేష్టలను, చూపుచున్ = ప్రకటిస్తూ, పసిఁడిముద్ద గతిన్ = బంగారు ముద్ద వలె, తొడ మీఁదన్ = తల్లి తొడపై, ఆడు = ఆడుకొనేటటువంటి, ఆ = ప్రసిద్ధుడైన, ముద్దు = ముద్దులొలికే, గణేశునిన్ = వినాయకుడిని, తలఁచి = ధ్యానించి, మ్రొక్కెదన్ = నమస్కరిస్తున్నాను;

తాత్పర్యం

నేను చేపట్టబోయే ఈ కావ్యరచన ఎటువంటి విఘ్నాలు లేకుండా విజయవంతంగా పూర్తికావడం కోసం బాల గణపతిని స్మరిస్తూ నమస్కరిస్తున్నాను. ఆ ముద్దుల గణపయ్య ఒంటిపై ఉన్న ఆభరణాల రత్న కాంతులు దిక్కులన్నిటా వ్యాపిస్తున్నాయి. తల్లి పార్వతీదేవి తొడపై కూర్చుని, ఆమె వక్షస్థలముపై ఉన్న ముత్యాలహారాల కాంతిని తన తలకట్టు కాంతితో అధిగమిస్తూ, ఒక చక్కని బంగారు ముద్ద వలె అటుఇటూ కదులుతూ ముద్దులొలికే చేష్టలతో ఆడుకుంటున్న ఆ వినాయకుడిని ప్రార్థిస్తున్నాను.

विశేషాలు

• అలంకారం: ఉపమాలంకారం (బాల గణపతిని 'పసిడిముద్ద'తో పోల్చడం జరిగింది) మరియు స్వభావోక్తి అలంకారం (బాల్య చేష్టల సహజ వర్ణన).

• ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం. (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ అనే గణాలు వస్తాయి. 10వ అక్షరం యతి స్థానం).

---

6. ఆరవ పద్యం (కుమారస్వామి స్తుతి)

క. రుక్మదపరివృఢసురగణ

తృణ్మోచను సురశరణ్యు ధృతశక్తి ఫణి

ద్విణ్మయవాహను, హరినిభు

షణ్ముఖు నభిముఖునిగాఁ బ్రశంసింతు మదిన్.

ప్రతిపదార్థం

రుక్ = కాంతిని, మద = మదమును (గర్వమును), పరివృఢ = కలిగిన రాక్షసుల యొక్క (లేక అజ్ఞానమనే చీకటిని), సురగణ = దేవతా సమూహము యొక్క, తృణ్ = దప్పికను (కష్టాలను), మోచను = పోగొట్టేవాడిని, సుర = దేవతలకు, శరణ్యున్ = రక్షణ ఇచ్చే దిక్కైనవాడిని, ధృత = ధరింపబడిన, శక్తి = 'శక్తి' అనే ఆయుధము కలవాడిని, ఫణి = పాములకు, ద్విత్ = శత్రువైన (పాముల శత్రువైన నెమలి), మయ = రూపమైన, వాహనున్ = వాహనము కలవాడిని, హరి = విష్ణుమూర్తితో లేదా సింహముతో, నిభున్ = సమానమైన పరాక్రమము కలవాడిని, షణ్ముఖున్ = ఆరు ముఖములు గల కుమారస్వామిని, అభిముఖునిగాన్ = నా వైపు ప్రసన్నుడయ్యేలా (అనుకూలుడయ్యేలా), మదిన్ = నా మనస్సునందు, ప్రశంసింతున్ = కీర్తిస్తాను;

తాత్పర్యం

గర్విష్ఠులైన రాక్షసులను సంహరించి దేవతల కష్టాలను, వారి యుద్ధ తాపాన్ని తీర్చినవాడు, దేవతలకు రక్షకుడైనవాడు, శక్తి అనే ఆయుధాన్ని చేతబూనినవాడు, సర్ప శత్రువైన నెమలిని వాహనంగా చేసుకున్నవాడు, సింహ పరాక్రముడైనవాడు అయిన ఆ షణ్ముఖుని (కుమారస్వామిని) నాకు అనుకూలుడు కావాలని మనస్సులోనే కొలుస్తున్నాను.

విశేషాలు

• అలంకారం: వృత్యనుప్రాసాలంకారం (ణ, ణ్మ, ణు వంటి అక్షరాల ఆవృత్తి వల్ల శబ్ద సౌందర్యం కలిగింది).

• ఛందస్సు: కంద పద్యము. (లక్షణోక్తంగా నాల్గు పాదాల మాత్ర ఛందస్సు).

---

7. ఏడవ పద్యం (సూర్య స్తుతి)

క. ప్రవిమలుఁడని గ్రహరా జని

కవితాప్రియుఁడని జగత్ప్రకాశకుఁ డనియున్

భువి విక్రమార్కనృపసం

భవకారణుఁడనియు లోకబాంధవుఁ దలఁతున్.

ప్రతిపదార్థం

ప్రవిమలుఁడు = మిక్కిలి నిర్మలమైనవాడు, అని = అనియు, గ్రహరాజు = నవగ్రహములకు రాజైనవాడు, అని = అనియు, కవితా ప్రియుఁడు = కవిత్వము పట్ల ప్రీతి కలవాడు (లేక శుక్రుడికి, కవులకు ఇష్టుడు), అని = అనియు, జగత్ = లోకమునకు, ప్రకాశకుఁడు = వెలుగును ఇచ్చేవాడు, అనియున్ = అనియు, భువి = ఈ భూమిపై, విక్రమార్క = విక్రమార్క, నృప = మహారాజు యొక్క, సంభవ = పుట్టుకకు, కారణుఁడు = మూల హేతువైనవాడు, అనియున్ = అనియు, లోక బాంధవున్ = లోకానికే చుట్టమైన ఆ సూర్యభగవానుడిని, తలఁతున్ = మనసులో స్మరిస్తాను;

తాత్పర్యం

అత్యంత నిర్మలుడని, నవగ్రహాలకు రాజని, కవితా ప్రియుడని, జగత్తునంతటికీ వెలుగునిచ్చే ప్రకాశకుడని, ఈ భూప్రపంచంపై విక్రమార్క మహారాజు జన్మించడానికి మూల కారణమైనవాడని కీర్తించబడే లోకబాంధవుడైన సూర్యదేవుని నేను మనసారా ధ్యానిస్తున్నాను. (ఈ కథానాయకుడైన విక్రమార్కుడు సూర్యాంశ సంభూతుడు అనే ఐతిహ్యాన్ని కవి ఇక్కడ స్మరించాడు).

విశేషాలు

• అలంకారం: ఉల్లేఖాలంకారం. ఒకే సూర్య భగవానుడిని ఆయన వివిధ గుణాల ఆధారంగా 'గ్రహరాజు' అని, 'జగత్ప్రకాశకుడు' అని, 'లోకబాంధవుడు' అని పలువిధాలుగా పేర్కొనడం వల్ల ఇది ఉల్లేఖాలంకారం అవుతుంది.

• ఛందస్సు: కంద పద్యము.

---

8. ఎనిమిదవ పద్యం (వాల్మీకి ముని స్తుతి)

క. పులుఁగునకై యెవ్వనిమది

నొలికిన శోకము లకారయుతమై కవితా

కలనకుఁ దెరు వయ్యెఁ తలం

పుల నాతనిఁ గొల్తుఁ పుట్టఁ పుట్టిన సుకవిన్.

ప్రతిపదార్థం

పులుఁగునకై = బోయవాని బాణానికి బలైన క్రౌంచ పక్షి కొరకు, ఎవ్వని = ఏ మహర్షి యొక్క, మదిన్ = మనస్సు నందు, ఒలికిన = ఉప్పొంగిన, శోకము = దుఃఖము, లకార యుతము + ఐ = 'ల' కారముతో కూడినదై (అనగా శ్లోకముగా మారి - శోకము శ్లోకత్వమాగతః), కవితా = కావ్య, కలనకున్ = సృష్టికి (రచనకు), తెరువు = మార్గము, అయ్యెన్ = అయిందో, పుట్టన్ = చీమల పుట్ట నుండి (వాల్మీకము నుండి), పుట్టిన = ఉద్భవించిన, ఆ = ఆ ప్రసిద్ధుడైన, సుకవిన్ = శ్రేష్ఠుడైన కవిని (వాల్మీకిని), తలంపులన్ = నా ఆలోచనలందు, కొల్తున్ = సేవిస్తాను;

తాత్పర్యం

బోయవాని బాణానికి నేలకూలిన క్రౌంచ పక్షి ఆర్తిని చూసి ఏ మహర్షి మనస్సులో పుట్టిన 'శోకము', అనుష్టుప్ ఛందస్సుతో కూడిన 'శ్లోకము'గా మారి లోకంలో కావ్యరచనకు తొలి బాట వేసిందో, చీమల పుట్ట (వాల్మీకము) నుండి పుట్టి వాల్మీకిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ ఆదికవిని నా హృదయంలో భక్తితో కొలుస్తున్నాను.

విశేషాలు

• అలంకారం: శ్లేష లేదా చమత్కార ఉల్లేఖం ("శోకము శ్లోకత్వము పొందింది" అనే జగత్ప్రసిద్ధ వాల్మీకి రామాయణ అవతరణ వృత్తాంతాన్ని కవి ఇక్కడ పద చమత్కారంతో వర్ణించాడు).

• భేదం: 'శోకము' లోని శో-కము మధ్య 'ల' చేరిస్తే 'శ్లోకము' అవుతుంది. ఆ భాషా చమత్కారాన్ని "లకారయుతమై" అని కవి ఇక్కడ చాలా అందంగా ఉపయోగించాడు.

• భారతీయ సంస్కృతి సంకేతం: ఆదికవి వాల్మీకి స్తుతి.

• భందస్సు: కంద పద్యము.

---

9. తొమ్మిదవ పద్యం (వ్యాస ముని స్తుతి)

ఉ. శ్రీనిలయంబునాఁగ మురజిద్గుణరత్ననివాసమై యుపా

ఖ్యానతరంగిణీభరితమై కడగానఁగరాని భారతా

ఖ్యానపయోధిలోనఁ గల మై నిజయుక్తి భజింపఁ గర్ణధా

రానుకృతిం గృతార్థత మహాఘనుఁడౌ మునిఁ బ్రస్తుతించెదన్.

ప్రతిపదార్థం

శ్రీ నిలయంబు = లక్ష్మీదేవికి నివాసస్థానము (లేక సంపదలకు నిలయము), నాఁగన్ = అనునట్లుగా, మురజిత్ = మురాసురుడిని సంహరించిన విష్ణుమూర్తి యొక్క, గుణ = కల్యాణ గుణములు అనే, రత్న = రత్నములకు, నివాసము + ఐ = ఉనికిపట్టయి, ఉపాఖ్యాన = అనేక చిన్న కథలు (నలచరిత్ర, సావిత్రి చరిత్ర వంటి ఉపకథలు) అనే, తరంగిణీ = నదులతో, భరితము + ఐ = నిండినదై, కడ = అంతము (ఒడ్డు), కానన్ + కరాని = చూడడానికి వీలుకాని, భారత + ఆఖ్యాన = మహాభారత కథ అనే, పయోధిలోనన్ = సముద్రము నందు, కలమై = ఓడనై (లేక కలము రూపంలో ఉండి), నిజ = తన యొక్క, యుక్తిన్ = బుద్ధి కౌశలముతో, భజింపన్ = రక్షింపగా (దాటించగా), కర్ణధార = నావికుడి (పడవ నడిపే వాని) యొక్క, అనుకృతిన్ = పోలికతో, కృతార్థతన్ = ధన్యతను చేకూర్చిన, మహా ఘనుఁడు + ఔ = గొప్ప మహిమాన్వితుడైన, మునిన్ = వ్యాస మహర్షిని, ప్రస్తుతించెదన్ = కీర్తిస్తాను;

తాత్పర్యం

సంపదలకు నిలయమై, శ్రీకృష్ణుని గుణాలనే రత్నాలకు ఆలవాలమై, అనేక ఉపాఖ్యానాలనే నదులతో నిండి, ఒడ్డు కనపడనంతటి అగాధమైన మహాభారతమనే మహాసముద్రాన్ని... తన బుద్ధి చాతుర్యంతో, ఒక గొప్ప నావికుడిలా (కర్ణధారుడిలా) మారి, కావ్యం అనే ఓడ ద్వారా లోకాన్ని దాటించి ధన్యుడిని చేసిన పరమ పవిత్రుడు, మహాఘనుడు అయిన వేదవ్యాస మహర్షిని నేను కీర్తిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• అలంకారం: పరంపరిత రూపకాలంకారం. మహాభారతాన్ని సముద్రంతోనూ, అందలి కథలను నదులతోనూ, కృష్ణుని గుణాలను రత్నాలతోనూ, వ్యాసమహర్షిని నావికుడి (కర్ణధారుడు) తోనూ అభేదంగా రూపించడం జరిగింది.

• ఛందస్సు: ఉత్పలమాల వృత్తం. (భ-ర-న-భ-భ-ర-వ అనే గణాలు వస్తాయి. 10వ అక్షరం యతి స్థానం).

---

10. పదవ పద్యం (నన్నయ భట్టు స్తుతి)

క. ఆ భారతపర్వత్రయ

మీ భారతవర్షమెల్ల నెఱుఁగఁ దెనుఁగునన్

శ్రీభారతిగతిఁ జెప్పిన

నాభాసురమునిఁ దలంతు నన్నయభట్టున్.

ప్రతిపదార్థం

ఈ = ఈ యొక్క, భారతవర్షము = భారతదేశము, ఎల్లన్ = అంతటా ఉన్న జనులందరు, ఎఱుఁగన్ = తెలుసుకొనేలా, ఆ = ఆ ప్రసిద్ధమైన, భారత = మహాభారతము లోని, పర్వ = పర్వముల యొక్క, త్రయము = మూడు పర్వాలను (ఆది, సభా పర్వాలు మరియు అరణ్య పర్వంలో సగభాగం), తెనుఁగునన్ = తెలుగు భాషలో, శ్రీ = లక్ష్మీప్రదమైన లేదా శ్రేష్ఠమైన, భారతి = సరస్వతీదేవి యొక్క, గతిన్ = విలక్షణమైన శైలిలో (వాక్కు వలె), చెప్పిన = రచించిన, ఆ = ఆ, భాసుర = కాంతివంతడైన (జ్ఞానతేజస్సు గల), మునిన్ = ముని వంటివాడైన, నన్నయభట్టున్ = నన్నయభట్టారకుడిని, తలంతున్ = నా మనస్సులో స్మరిస్తాను;

తాత్పర్యం

ఈ భారతదేశమంతా ఆనందించేలా, మహాభారతంలోని ప్రథమ పర్వత్రయాన్ని (మూడు పర్వాలను) తెలుగు భాషలో సాక్షాత్తు ఆ సరస్వతీదేవి పలికినట్లుగా పరమ రమణీయంగా ఆంధ్రీకరించిన, మునిసదృశుడైన ఆ ఆదికవి నన్నయభట్టారకుడిని నా హృదయంలో భక్తితో స్మరిస్తున్నాను.

విశేషాలు

• అలంకారం: ఉపమాలంకారం (నన్నయగారి తెలుగు అనువాద శైలిని 'శ్రీభారతి' అంటే సరస్వతీదేవి వాక్కుతో పోల్చడం జరిగింది).

• చారిత్రకాంశం: నన్నయభట్టు మహాభారతంలో మూడు పర్వాలు (ఆది, సభా, అరణ్య పర్వంలో కొంత భాగం) రాశారనే చారిత్రక సత్యాన్ని "భారతపర్వత్రయము" అని కవి ఇక్కడ పేర్కొన్నాడు.

• ఛందస్సు: కంద పద్యము.

---