సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము 21 -30 పద్యాలు

 సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము 21 -30 పద్యాలు

21వ పద్యం

క. ఉర్విం గల శబ్దజాలము

నిర్వచనస్థితుల నెఱిఁగి నేర్పున విద్యా

నిర్వహకుఁ డనఁ జెల్లెడు

సర్వజ్ఞుఁడు గానివాఁడు సత్కవి యగునే!

ప్రతిపదార్థం

ఉర్విన్ = భూమిపై, కల = ఉన్నటువంటి, శబ్దజాలము = మాటల యొక్క సమూహాన్ని, నిర్వచనస్థితులన్ = స్పష్టమైన వివరణలతో కూడిన స్వరూప స్వభావాలను, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, నేర్పునన్ = నైపుణ్యముతో, విద్యా = చదువులను/విద్యను, నిర్వహకుఁడు = చక్కగా నడిపించగలిగేవాడు, అనన్ = అని, చెల్లెడు = పిలవబడడానికి తగిన, సర్వజ్ఞుఁడు = సమస్తము తెలిసినవాడు, కానివాఁడు = అవ్వనివాడు, సత్కవి = మంచి కవి, అగునే = కాగలడా (కాలేడు).

తాత్పర్యం

ఈ భూమిపై ఉన్న సమస్త శబ్దజాలాన్ని, వాటి అర్థాలను, ప్రయోగ పద్ధతులను కూలంకషంగా తెలుసుకొని, తన నైపుణ్యంతో విద్యను సమర్థవంతంగా నిర్వహించగలిగే సామర్థ్యం ఉన్నవాడే సర్వజ్ఞుడు. అటువంటి సర్వజ్ఞత్వము లేనివాడు ఉత్తమ కవి కాలేడు.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: ఆక్షేపాలంకారం (సర్వజ్ఞుడు కానివాడు సత్కవి కాలేడు అని ప్రశ్నించడం ద్వారా కవికి ఉండాల్సిన పాండిత్యాన్ని నొక్కి చెప్పారు).

• సాహిత్య విశేషం: కవికి కేవలం భావుకత ఉంటే సరిపోదు, భాషపై పూర్తి పట్టు (శబ్దజాలంపై అధికారం) ఉండాలని గోపరాజు గారి అభిప్రాయం.

22వ పద్యం

క. ఎప్పటి కేయది ప్రస్తుత

మప్పటి కా విద్య మర్మ మచ్చుపడంగాఁ

జెప్పక సర్వజ్ఞత్వము

చొప్పడునే కావ్యం బంత సులభమె ధాత్రిన్!

ప్రతిపదార్థం

ధాత్రిన్ = భూమిపై, ఎప్పటికి = ఏ సమయానికి, ఏయది = ఏ విషయం, ప్రస్తుతము = సందర్భోచితమైనదో, అప్పటికి = ఆ సమయానికి తగినట్లుగా, ఆ + విద్యా = ఆ విద్య యొక్క, మర్మము = రహస్యము/అంతరార్థము, అచ్చుపడంగాన్ = స్పష్టంగా కళ్ళకు కట్టినట్లుగా, చెప్పక = వివరించకుండా, సర్వజ్ఞత్వము = సర్వజ్ఞుడనే భావము, చొప్పడునే = కలుగుతుందా, కావ్యము = కావ్యాన్ని రచించడం, అంత = అంత, సులభమె = తేలికైన విషయమా (కాదు).

తాత్పర్యం

ఏ ఏ సమయానికి ఏ ఏ విషయాలు సందర్భోచితంగా ఉంటాయో గ్రహించి, ఆయా విద్యల యొక్క పరమార్థాన్ని, మర్మాలను పాఠకులకు స్పష్టంగా అర్థమయ్యేలా చెప్పకుండా సర్వజ్ఞత్వం సిద్ధిస్తుందా? సిద్ధించదు. ఈ భూమిపై కావ్యం రాయడం అంత సులభమైన పని కాదు.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: అర్ధాంతరన్యాసాలంకారం (సామాన్యమైన కావ్య రచన కష్టమనే సత్యాన్ని, సర్వజ్ఞత్వం గురించిన విశేష విషయంతో సమర్థించారు).

• సాహిత్య విశేషం: కవికి సమయస్ఫూర్తి, లోకజ్ఞత మరియు శాస్త్ర మర్మాల పరిజ్ఞానం ఎంత అవసరమో ఈ పద్యం నిరూపిస్తుంది.

23వ పద్యం

క. దుర్వాదము గాకుండ న

పూర్వపుఁ గృతిఁ జెప్పు సుకవిపుంగవునకుఁ దా

సర్వజ్ఞుఁడ నని మాటల

గర్వింపఁగనేల తొడవు గానంబడఁగన్!

ప్రతిపదార్థం

దుర్వాదము = వృథా వాదన/కువాదము, కాకుండన్ = కాకుండా, అపూర్వపుఁ + కృతిన్ = ముందెన్నడూ లేని సరికొత్త ఉత్తమ గ్రంథాన్ని, చెప్పు = రచించే, సుకవిపుంగవునకున్ = కవిశ్రేష్ఠునికి, తాన్ = తాను, సర్వజ్ఞుఁడను = అన్ని తెలిసినవాడను, అని = అంటూ, మాటలన్ = వట్టి మాటలతో, గర్వింపఁగన్ + ఏల = అహంకరించడం ఎందుకు, తొడవు = ఆభరణము (ఇక్కడ కావ్యం అనే ఆభరణం/సాక్ష్యం), కానంబడఁగన్ = కళ్ళముందే కనిపిస్తూ ఉండగా.

తాత్పర్యం

వృథా వాదనలకు తావులేకుండా, అద్భుతమైన సరికొత్త కావ్యాన్ని సృష్టించిన ఉత్తమ కవి తాను 'సర్వజ్ఞుడను' అని వట్టి మాటలతో గర్వపడాల్సిన పనిలేదు. ఎందుకంటే అతను సృష్టించిన కావ్యమనే ఆభరణమే అతని సర్వజ్ఞత్వానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: రూపకాలంకారం (కృతిని 'తొడవు' అంటే ఆభరణంతో పోల్చడం లేదా ఇక్కడ కావ్యమే యోగ్యతకు ఆభరణంగా రూపించడం జరిగింది).

• సాహిత్య విశేషం: "చేతులుండగా చంకలు గుద్దుకోవడం ఎందుకు" అనే లోకోక్తి తరహాలో, ప్రతిభను నిరూపించే కావ్యం చేతిలో ఉన్నప్పుడు ఆత్మస్తుతి, గర్వం అనవసరమని కవి హితవు పలికారు.

24వ పద్యం

క. చనుఁ గవివైభవవిద్య

యని చదువుటఁ గావ్య మధిక మదియును నల్లి

ల్లును గుడియుఁ జెఱువు నిధియును

వనము సుతుఁడు సంతతులు భవస్థితిగతికిన్!

ప్రతిపదార్థం

కవివైభవవిద్యా = కవి యొక్క వైభవాన్ని చాటే చదువు/విద్య, అని = అంటూ, చదువుటన్ = అభ్యసించడం వలన, కావ్యము = కావ్యం అనేది, అధికము = మిక్కిలి గొప్పది, భవస్థితిగతికిన్ = మానవుడి యొక్క సంసార/జీవిత శాశ్వత స్థితి కొరకు, అదియునున్ = ఆ కావ్యమును (కృతిని) మరియు, ఇల్లును = గృహము, గుడియున్ = దేవాలయము, చెఱువు = తటాకము, నిధియును = ద్రవ్యనిధి, వనము = తోట, సుతుఁడు = పుత్రుడు, అల్లి = కూర్చడం అనే ఇవన్నీ, సంతతులు = సప్తసంతానములుగా లోకంలో ప్రసిద్ధి.

తాత్పర్యం

కవి యొక్క వైభవాన్ని, పాండిత్యాన్ని చాటిచెప్పే కావ్యం చదవడం, రాయడం అనేది అన్నిటికంటే గొప్పది. మానవుడి కీర్తి ఈ లోకంలో శాశ్వతంగా నిలిచి ఉండడానికి తోడ్పడే సప్త సంతానాలలో కావ్యం (కృతి) ఒకటి. మిగిలిన ఆరు: ఇల్లు కట్టించడం, దేవాలయం నిర్మించడం, చెరువు తవ్వించడం, నిధిని నిక్షేపించడం, వన ప్రతిష్ఠ చేయడం, పుత్రుడిని కనడం.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• సాంస్కృతిక విశేషం: ఈ పద్యంలో భారతీయ సంస్కృతిలో ప్రాధాన్యత కలిగిన సప్తసంతానాల ప్రస్తావన ఉంది. లౌకికమైన సంతానం (కొడుకు) ఒక్క తరానికే పరిమితమైతే, కావ్యరూప సంతానం తరతరాలకు కీర్తిని అందిస్తుందని కవి చాటారు.

25వ పద్యం

క. ఎవ్వరు కృతు లొనరింపుదు

రెవ్వరు కృతిలోన వినుతి కెక్కుదు రొరుచే

నవ్విమలకీర్తిసంతతు

లివ్వసుమతిఁ జెడక నిలుచు నినకల్పముగన్!

ప్రతిపదార్థం

ఎవ్వరు = ఏ పుణ్యాత్ములు, కృతులు = కావ్యాలను, ఒనరింపుదురు = రచిస్తారో, ఎవ్వరు = ఏ దాతలు/రాజులు, కృతిలోన = ఆ కావ్యాలలో (కృతిభర్తలుగా), ఒరుచేన్ = ఇతరుల చేత (కవుల చేత), వినుతికిన్ = స్తోత్రములకు/ప్రశంసలకు, ఎక్కుదురు = పాత్రులవుతారో, ఆ + విమల = అట్టి నిర్మలమైన, కీర్తిసంతతులు = యశస్సు యొక్క పరంపరలు, ఇవ్వుసుమతిన్ = ఈ భూమిపై, చెడక = నశించిపోకుండా, నినకల్పముగన్ = సూర్యుడు ఉన్నంతకాలము/కల్పాంతము వరకు, నిలుచున్ = శాశ్వతంగా ఉండిపోతాయి.

తాత్పర్యం

ఈ లోకంలో గ్రంథాలను రచించే కవులు, ఆ కావ్యాలలో కృతిభర్తలుగా నిలిచి కవుల చేత స్తుతించబడే పుణ్యాత్ములు (రాజులు/దాతలు) ఎవరైతే ఉన్నారో, వారి యొక్క నిర్మలమైన కీర్తి ప్రతిష్ఠలు ఈ భూమండలంపై సూర్యచంద్రులు ఉన్నంతకాలం నశించకుండా శాశ్వతంగా నిలిచివుంటాయి.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: ఉపమాలంకారం (కీర్తి నిలబడడాన్ని సూర్యుని కాలంతో/కల్ప కాలంతో పోల్చడం జరిగింది).

• సాహిత్య విశేషం: కవికి, కృతిభర్తకు మధ్య ఉండే అవినాభావ సంబంధాన్ని, వారిద్దరికీ లభించే అక్షర రూపాకృతి కలిగిన శాశ్వత కీర్తిని కొరవి గోపరాజు గారు ఈ పద్యంలో ఎంతో అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.

26వ పద్యం

క. సుగుణులు "బాణోచ్చిష్టం

జగత్రయ" మ్మనఁగఁ గొంత చదువఁగఁ బ్రియమే?

తగఁ దోడంటిన పా లిం

పుగఁ బెరుఁ గయియున్న నది యభోజ్యంబగునే?

ప్రతిపదార్థం

సుగుణులు = మంచి గుణములు కలవారు, బాణ + ఉచ్చిష్టం = బాణభట్టుని యొక్క ఎంగిలి, జగత్రయము = మూడు లోకములు, అనఁగన్ = అని సామెతగా చెప్పుచుండగా (లోకంలో సమస్త విషయాలను బాణభట్టుడే ముందే వర్ణించేశాడని అంటుండగా), కొంత = మిగిలిన భాగాన్ని, చదువఁగన్ = మేము చదవడం లేదా రాయడం, ప్రియమే = రసజ్ఞులకు ఇష్టమవుతుందా, తగన్ = తగినట్లుగా, తోడు + అంటిన = తోడుపెట్టిన, పాలు = పాలు, ఇంపుగన్ = చక్కగా, పెరుఁగు + అయి + ఉన్నన్ = గడ్డ పెరుగుగా మారినప్పుడు, అది = ఆ పెరుగు, అభోజ్యము + అగునే = తినడానికి పనికిరానిది అవుతుందా (కాదు, అమృతంలా తింటారు).

తాత్పర్యం

"ఈ ముల్లోకాలలోని విషయాలన్నీ బాణభట్టుడి ఎంగిలి (ఆయన ముందే వర్ణించేసినవే)" అని పెద్దలు అంటుంటారు. మరి అలాంటప్పుడు మేము కొత్తగా రాసే చదువులు రసికులకు ప్రియాన్ని కలిగిస్తాయా? తప్పకుండా కలిగిస్తాయి. పాలను తోడుపెట్టడానికి కొంచెం పాత పెరుగు (ఎంగిలి వంటిది) కావాలి. కానీ ఆ తోడు వల్ల పాలు చక్కటి రుచికరమైన పెరుగుగా మారినప్పుడు అది తినడానికి యోగ్యమైనదే అవుతుంది కదా! అలాగే పూర్వ కవుల ప్రభావం ఉన్నా, కొత్త కావ్యాలు మధురంగానే ఉంటాయి.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: దృష్టాంతాలంకారం (పూర్వ కవుల కావ్యాల ఆధారంగా కొత్త కావ్యాలు రాయడాన్ని, తోడు పెరుగుతో పాలను కొత్త పెరుగుగా మార్చడంతో పోల్చారు).

• సాహిత్య విశేషం: "బాణోచ్చిష్టం జగత్సర్వమ్" అనే ప్రసిద్ధ సంస్కృత లోకోక్తిని గోపరాజు గారు ఇక్కడ చక్కగా తెలుగుీకరించి, కొత్త కవుల రచనల ఔచిత్యాన్ని సమర్థించారు.

27వ పద్యం

క. సంబంధము లగు రస భా

వంబులు మునుకంటె నభినవములు గలవే?

అంబుధినె కాక బహు ర

త్నంబులు వర్తకుల కేమి తాఁ బండినవే?

ప్రతిపదార్థం

సంబంధములు + అగు = కావ్యానికి లంకెపడినట్టి, రస = శృంగారాది నవరసాలు, భావంబులు = స్థాయీ వ్యభిచారీ భావాలు, మును + కంటేన్ = పూర్వకవుల కంటే, అభినవములు = సరికొత్తవైనవి, కలవే = ఉంటాయా (ఉండవు), బహు = అనేక రకములైన, రత్నంబులు = రత్నములు, అంబుధినె = సముద్రమునందే, కాక = లభిస్తాయి తప్ప, వర్తకులకున్ = వ్యాపారస్తులకు, ఏమి = ఎలా, తాన్ = తామే స్వయంగా, పండినవే = పుట్టించినవా/పండించినవా (కాదు, వారు సముద్రం నుండి తెచ్చి అమ్ముతారు).

తాత్పర్యం

పూర్వ కవులు ప్రయోగించిన నవరసాలు, భావాల కంటే కొత్త రసభావాలు ఎక్కడైనా ఉంటాయా? ఉండవు. వర్తకులు అమ్మే నవరత్నాలు సముద్రంలో పుట్టినవే తప్ప, ఆ వ్యాపారస్తులు స్వయంగా పండించినవి కావు కదా! అలాగే కవులు కూడా ప్రకృతిలో, పురాణాలలో ఉన్న రసాలనే తీసుకుని తమ ప్రతిభతో కొత్తగా చూపిస్తారు.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: అర్థాంతరన్యాసాలంకారం (కావ్య రసాలు పాతవే అనే విశేష విషయాన్ని, రత్నాలు సముద్రంలోనే పుడతాయి అనే సామాన్య లోక సత్యంతో సమర్థించారు).

28వ పద్యం

క. తల్లి యగు వాణి కరుణన్

దొల్లిటి కవు లధికు లనఁగఁ దోఁచిరి పిదపన్

బల్లిదు లిప్పటి సుకవులు

తల్లికిఁ గడగొట్టు కొడుకు దాఁ ప్రియమగుటన్!

ప్రతిపదార్థం

తల్లి = లోకమాత, అగు = అయిన, వాణి = సరస్వతీ దేవి యొక్క, కరుణన్ = దయావిశేషం చేత, దొల్లిటి = పూర్వకాలపు, కవులు = కవీశ్వరులు, అధికులు = గొప్పవారు, అనఁగన్ = అనేటట్లుగా, తోఁచిరి = కనిపించారు, పిదపన్ = ఆ తర్వాత, ఇప్పటి = ఈనాటి, సుకవులు = మంచి కవులు, బల్లిదులు = మరింత సమర్థులు/బలవంతులు (అవుతారు), తల్లికిన్ = ఏ తల్లికైనా, కడగొట్టు = అందరికంటే చిన్నవాడైన, కొడుకు = కుమారుడు, తాన్ = తాను, ప్రియము + అగుటన్ = ఎక్కువ ఇష్టమైనవాడు కావడం చేత.

తాత్పర్యం

వాగ్దేవి అయిన సరస్వతి అనుగ్రహం వల్ల పూర్వ కవులు గొప్పవారయ్యారు. అయితే, ఆ తల్లికి అందరికంటే చిట్టచివరన పుట్టిన కడగొట్టు బిడ్డలైన ఇప్పటి కవులంటేనే ఎక్కువ ప్రేమ ఉంటుంది. ఎందుకంటే లోకంలో తల్లికి చిన్న కొడుకంటే ఎప్పుడూ కాస్త పక్షపాతం, ఎక్కువ ఇష్టం ఉంటాయి కదా! కాబట్టి ఇప్పటి కవులే మరింత సమర్థులు.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: వ్యతిరేకాలంకారం లేదా ఉత్ప్రేక్షాలంకారం (సాధారణంగా పూర్వ కవులను గొప్పవారంటారు, కానీ కవి ఇక్కడ లోక సహజమైన తల్లి మనస్తత్వాన్ని అన్వయించి ఇప్పటి కవులే గొప్పవారని ఉత్ప్రేక్షించారు).

• సాహిత్య విశేషం: సమకాలీన కవులలో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని నింపడానికి కొరవి గోపరాజు గారు వాడిన అత్యంత మధురమైన కల్పన ఇది.

29వ పద్యం

క. ఏ జనుల కైన సద్గుణ

యోజితులై భావ మెఱిఁగి యుచితార్థ కళా

రాజితులగు కవిరాజుల

రాజులు చేపట్టిరేని రాజ్యము గాదే!

ప్రతిపదార్థం

ఏ = ఎటువంటి, జనులకున్ + ఐనన్ = సామాన్య మనుషులకైనా సరే, సద్గుణ = మంచి గుణములతో, యోజితులు + ఐ = కూడుకున్నవారై, భావము = ఇతరుల మనోగతాన్ని/హృదయాన్ని, ఎఱిఁగి = తెలుసుకొని, ఉచిత + అర్థ = సందర్భోచితమైన అర్థములతో కూడిన, కళా = చమత్కార కళలతో, రాజితులు = ప్రకాశించేవారు, అగు = అయిన, కవిరాజులన్ = కవిశ్రేష్ఠులను, రాజులు = ప్రభువులు, చేపట్టిరి + ఏని = ఆదరించి అండగా నిలిచారా, రాజ్యము = ఆ సామ్రాజ్యం, కాదే = వర్ధిల్లదా (అది అసలైన రాజ్యమవుతుంది).

తాత్పర్యం

మంచి గుణాలు కలిగి, లోకుల మనోభావాలను చక్కగా గ్రహించి, ఉచితమైన అర్థ గౌరవంతో, కళా నైపుణ్యంతో ప్రకాశించే కవిరాజులను గనుక రాజులు ఆదరించి, తమ కొలువులో చేరదీస్తే... ఆ రాజుల పాలన సామాన్య జనులకైనా సరే రామరాజ్యంలా (సుభిక్షంగా) మారిపోతుంది.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• పద చమత్కృతి: ఈ పద్యంలో 'రాజు' అనే పదం కవిరాజుల, రాజులు, రాజ్యము అనే రూపాల్లో ఆవృత్తమై శబ్దాలంకార శోభను (యమకం/లాటానుప్రాస ఛాయలను) తెచ్చిపెట్టింది.

• సాహిత్య విశేషం: రాజుల సభల్లో కవుల స్థానాన్ని, వారి సలహాల వల్ల రాజ్యానికి జరిగే మేలును ఈ పద్యం వివరిస్తుంది.

30వ పద్యం

క. సరసులు చేపట్టినచో

విరసం బగు కావ్య మైన వినిపించిన నా

దరణీయంబయి వెలయదె

ధరఁ బువ్వులఁ దాల్చి తుంగ తలకెక్కు గతిన్!

ప్రతిపదార్థం

సరసులు = రసజ్ఞులు/గుణగ్రహణ పారాయణులైన పెద్దలు, చేపట్టినచో = ఆదరించినట్లయితే, విరసము + అగు = రసహీనమైన (సాధారణ), కావ్యము + ఐనన్ = కవిత్వమైనప్పటికీ, వినిపించినన్ = చదివి వినిపిస్తే, ఆదరణీయము + అయి = అందరిచేత గౌరవింపబడేదై, వెలయదె = ప్రకాశించదా, ధరన్ = ఈ భూమిపై, పువ్వులన్ = సువాసనలు వెదజల్లే పుష్పాలను, తాల్చి = తనతో కలిపి కట్టడం వలన, తుంగ = ఒక రకమైన గడ్డి పరక, తలకున్ = దేవతల లేదా రాజుల శిరస్సుకు, ఎక్కు + గతిన్ = చేరే విధంగా.

తాత్పర్యం

ఈ భూమిపై సుగంధ పుష్పాలతో కలిపి కట్టడం వల్ల, వాసన లేని తుంగ గడ్డి పరక కూడా దేవుడి పటాలకో, రాజుల తలలకో ఎక్కుతుంది. అలాగే, సభలోని రసజ్ఞులైన పెద్దలు గనుక ఆదరిస్తే, కాస్త విరసంగా (సాధారణంగా) ఉన్న కావ్యం కూడా అందరి మన్ననలను పొంది గొప్పగా రాణిస్తుంది.

విశేషాలు

• ఛందస్సు: కంద పద్యం.

• అలంకారం: ఉపమాలంకారం (విరసమైన కావ్యం సరసుల చేతిలో పడితే గౌరవం పొందడాన్ని, తుంగ గడ్డి పువ్వులతో కలిసి శిరస్సుకెక్కడంతో ఎంతో మనోహరంగా పోల్చారు).

• సాహిత్య విశేషం: ఉత్తమ పాఠకుడు లేదా శ్రోత యొక్క ప్రాధాన్యతను కొరవి గోపరాజు గారు ఈ పద్యంలో చాటిచెప్పారు. కృతిని స్వీకరించేవాడు యోగ్యుడైతే కవిత్వానికి ఎనలేని గౌరవం దక్కుతుంది.