సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము 31 -40 పద్యాలు

  సింహాసన ద్వాత్రింశికలోని ప్రథమాశ్వాసము 31 -40 పద్యాలు

క. అప్పరమేశ్వరు కరుణన్

గుప్పలుగా నగు విక్రమార్కు గుణముల కొఱకై

చెప్పెద రసభావంబులు

ముప్పిరిగొనునట్లు కథలు ముప్పది రెండున్. 31

ప్రతిపదార్థం:

ఆ+పరమేశ్వరు=ఆ సర్వేశ్వరుని యొక్క, కరుణన్=దయ వలన, కుప్పలుగాన్=రాశులుగా (రాశిగా పోసినట్లు), అగు=ఉన్నట్టి, విక్రమార్కు=విక్రమార్క మహారాజు యొక్క, గుణముల కొఱకై=ఉత్తమ గుణాలను కీర్తించడం కోసం, రసభావంబులు=నవరసాలు మరియు వివిధ చిత్తవృత్తులు (భావాలు), ముప్పిరిగొనునట్లు=మూడు పేటల తాడులాగా ఒకదానితో ఒకటి అల్లుకుపోయేలా (అనగా రసభావాలు చక్కగా ఒలికేలా), ముప్పది రెండున్=ముప్పై రెండు, కథలు=కథలను, చెప్పెదన్=చెబుతాను;

తాత్పర్యం:

ఆ పరమేశ్వరుని దయానుగ్రహాల వల్ల కొండంతలుగా ప్రసిద్ధి చెందిన విక్రమార్క మహారాజు యొక్క ఉత్తమ గుణాలను లోకానికి చాటడం కోసం, నవరసాలు, భావాలు ముప్పిరిగొని (ఒకదానితో ఒకటి మేళవించి) అలరారే విధంగా ఈ ముప్పై రెండు కథలను నేను తెలుగులో చెప్తాను.

విశేషాలు:

• అలంకారం: 'కుప్పలుగానగు' అనే చోట విక్రమార్కుని గుణాలు రాశులుగా ఉన్నాయని చెప్పడం వల్ల రూపక/అతిశయోక్తి ఛాయలు ఉన్నాయి. 'ముప్పిరిగొనుట' అన్నది చక్కని జాతీయ ప్రయోగం.
• ఛందస్సు: కంద పద్యం. నడక సుగమంగా ఉంది.

చ. తెనుఁగున దేటగాఁ గథలు దెల్పినఁ గావ్యము పొందు లేదు మె

త్తన పస చాల దండ్రు విశదంబుగ సంస్కృతశబ్ద మూఁదఁ జె

ప్పిన నవి దర్భముండ్లనుచుఁ బెట్టరు వీనులఁ గావునన్ రుచుల్

దనరఁ దెనుంగుదేశియును దద్భవముం గలయంగఁ జెప్పెదన్. 32

ప్రతిపదార్థం:

తెనుఁగునన్=కేవలం అచ్చతెలుగులో, తేటగాన్=స్పష్టంగా (సులభంగా), కథలు=కథలను, తెల్పినన్=చెప్పినట్లయితే, కావ్యము=ఈ కావ్యానికి, పొందు=కూర్పు లేదా పొందిక, లేదు=లేదనియు, మెత్తన=మరీ మెత్తగా ఉండటం వల్ల, పస=బిగువు లేదా చమత్కారం, చాలదు=సరిపోదు, అండ్రు=అని కొందరు విమర్శకులు అంటారు, విశదంబుగన్=స్పష్టంగా ఉండేలా, సంస్కృతశబ్దము=సంస్కృత పదాలను, ఊఁదన్=ఎక్కువగా నొక్కి (భారీగా సమాసాలతో), చెప్పినన్=కవిత్వం చెబితే, అవి=ఆ సంస్కృత పదాలు, దర్భముండ్లు=దర్భల యొక్క ముళ్ళ వంటివి, అనుచున్=అంటూ, వీనులన్=చెవులలో, పెట్టరు=చొప్పించరు (వినడానికి ఇష్టపడరు), కావునన్=అందుచేత, రుచుల్=కవిత్వపు రుచులు, తనరన్=అతిశయించేలా, తెనుంగుదేశియును=తెలుగు భాషలోని దేశ్య పదాలను, తద్భవమున్=సంస్కృత ప్రాకృతాల నుండి పుట్టిన తద్భవ పదాలను, కలయంగన్=రెండింటినీ సమంగా మేళవించి, చెప్పెదన్=కవిత్వాన్ని రచిస్తాను;

తాత్పర్యం:

కేవలం అచ్చతెలుగులో తేటతెల్లంగా కథలు చెబితే, కొందరు విమర్శకులు "ఈ కావ్యంలో పొందిక లేదు, మరీ మెత్తగా ఉంది, కవిత్వపు పస చాలలేదు" అంటారు. అలాగని సంస్కృత పదబంధాలను దట్టించి చెబితే, మరికొందరు "ఇవి పొడి దర్భ ముళ్ళలా గుచ్చుకుంటున్నాయి" అంటూ వినడానికి కూడా ఇష్టపడరు. అందువల్ల, వినేవారికి కవిత్వపు రుచులు తెలిసేలా అచ్చతెలుగు దేశ్య పదాలను, తద్భవ పదాలను, మృదువైన తత్సమ పదాలను చక్కగా మేళవించి సమానంగా చెప్తాను.

విశేషాలు:

• అలంకారం: సంస్కృత పదాలను దర్భముండ్లతో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం ఉంది.
• సాహిత్య విశేషం: కవి నాటి సమాజంలోని భాషాభిరుచులను, సాహిత్య విమర్శలను ఇక్కడ ఎండగట్టాడు. సంస్కృత, దేశ్య పదాల సమపాళ్ళ కలయికే ఉత్తమ కావ్య మార్గమని కవి అభిప్రాయం (మణిప్రవాళ శైలి వంటి సులభ శైలి).

క. పదిలముగ మృదులవచనా

స్పదపదసంపదల రసము పదనిడక మహా

పదముల నైనను జల్లుల

బొదుపెట్టిన దుడుకుఁగవిత పొదలునె సభలన్? 33

ప్రతిపదార్థం:

పదిలముగన్=భద్రంగా (నేర్పుతో), మృదుల=కోమలమైన, వచన=మాటలకు, ఆస్పద=ఆశ్రయమైన, పదసంపదలన్=పదాల కూర్పు అనే సంపద చేత, రసము=కావ్య రసాన్ని, పదనిడక=పదును పెట్టకుండా (సరిగ్గా కుదర్చకుండా), మహా+పదములన్+ఐనను=గొప్ప పదాలనైనా లేదా పెద్ద ఆపదలనైనా, జల్లులన్=అడ్డదిడ్డమైన వర్షపు జల్లుల వలె, పొదుపెట్టిన=కూర్చినట్టి, దుడుకు+కవిత=రసజ్ఞత లేని తొందరపాటు కవిత్వం, సభలన్=పండిత సభలలో, పొదలునె=రాణిస్తుందా? (రాణించదు అని అర్థం);

తాత్పర్యం:

నేర్పుతో, మృదువైన మాటలకు నిలయాలైన చక్కని పదసంపదతో రససిద్ధిని కలిగించకుండా, కేవలం పెద్ద పెద్ద కఠిన పదాలను (మహాపదాలను) వర్షపు జల్లుల్లాగా అడ్డదిడ్డంగా కుమ్మరించే తొందరపాటు కవిత్వం పండిత సభలలో ఎన్నడైనా రాణిస్తుందా? ఎన్నటికీ రాణించదు.

విశేషాలు:

• అలంకారం: 'మహాపదముల నైనను జల్లులఁ బొదుపెట్టిన' అనడంలో కఠిన పదాల గుంపును వర్షపు జల్లులతో పోల్చడం వల్ల ఉపమాలంకారం ఉంది. 'పద', 'మహాపద' పదాలతో శబ్ద చమత్కారం (యమక/ఛేకానుప్రాస ఛాయలు) ఉంది.
• విశేషం: కవి కేవలం శబ్ద పటాటోపం (పాండిత్య ప్రదర్శన) కన్న రసపోషణే ముఖ్యమని చెప్తున్నాడు.

ఆ. తనవచోవిశేష మెనయక పూర్వక

థామితోక్తిఁ జెప్పు టేమికడిఁది

యొక్కఁడు గోలవట్టి యొయ్యనఁ గొనిపోవ

నంధుఁ డెచటికైన నరుగు టరుదె? 34

ప్రతిపదార్థం:

తన=తనయొక్క, వచో+విశేషము=మాటల నేర్పు లేదా కవితా చాతుర్యం, ఎనయక=కనపడకుండా (జోడించకుండా), పూర్వ=పూర్వ కవులు చెప్పిన, కథా=కథల యొక్క, మిత+ఉక్తిన్=పరిమితమైన మాటలనే (యథాతథంగా), చెప్పుట=మళ్లీ చెప్పడం, ఏమి=ఎంత, కడిఁది=గొప్పతనము (అనగా పెద్ద కష్టం కాదు), ఒక్కఁడు=మరొక వ్యక్తి, గోలవట్టి=చేతికఱ్ఱను పట్టుకొని (లేదా నడిపించే వ్యక్తి చేతిని పట్టుకొని), ఒయ్యనన్=మెల్లగా, కొనిపోవన్=తీసుకువెళ్తుండగా, అంధుఁడు=గ్రుడ్డివాడు, ఎచటికైనన్=ఏ చోటికైనా, అరుగుట=వెళ్ళడం, అరుదె=ఆశ్చర్యకరమైనదా? (కాదు అని అర్థం);

తాత్పర్యం:

కవికి సొంత కవితా చాతుర్యం, నూతన కల్పనా శక్తి లేకుండా, పూర్వ కవులు చెప్పిన కథలను కేవలం మళ్లీ యథాతథంగా అనువదించి చెప్పడం పెద్ద గొప్పేమీ కాదు. ఎవడైనా ఒక కంటిచూపు ఉన్నవాడు చేతికఱ్ఱ పట్టుకుని నడిపిస్తుంటే, వాని వెనుక గ్రుడ్డివాడు ఎంత దూరమైనా వెళ్ళగలడు కదా! అందులో గ్రుడ్డివాని గొప్పదనం ఏముంది?

విశేషాలు:

• అలంకారం: సొంత ప్రతిభ లేకుండా కేవలం కథను అనువదించే కవిని అంధునితో పోల్చడం, నడిపించే మార్గదర్శిని కఱ్ఱ పట్టుకున్న వానితో పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమా/అర్థాంతరన్యాస అలంకారాల కలయిక ఉంది.
• విశేషం: అనువాదం చేసినా అందులో కవి సొంత శైలి, ప్రతిభ (వచోవిశేషం) కనిపించాలని కవి నొక్కి చెప్తున్నాడు.

ఉ. ఈసరసోక్తికావ్య మొకఁ డిమ్ముల సంస్కృతభాష నచ్చుగాఁ

జేసిన నట్ల వీఁడు మఱి చేయుట యేటిది యంచుఁ జెప్పఁగా

జేసి యనాదరం బురక చేయకుఁడీ విలుకాఁడు తూఁటుగా

నేసిన నందె పాఱ మఱి యేసినవానిద సూటిగావునన్. 35

ప్రతిపదార్థం:

ఈ=ఈ విధమైన, సరస+ఉక్తి=రసవంతమైన మాటలు గల, కావ్యము=కావ్యాన్ని, ఒకఁడు=పూర్వం ఒక కవి, ఇమ్ములన్=చక్కగా, సంస్కృతభాషన=సంస్కృత భాషలోనే, అచ్చుగాన్=అచ్చుగుద్దినట్లుగా (స్పష్టంగా), చేసినన్=రచించగా, అట్ల=అలాగే, వీఁడు=ఈ కవి (నేను), మఱి=మళ్లీ, చేయుట=తెలుగులోకి మార్చి రాయడం, ఏటిది=ఎందుకు (ఇందులో వింతేముంది), అంచున్=అంటూ, చెప్పఁగాన్+చేసి=సాకులు చెప్తూ, ఉరక=వ్యర్థంగా, అనాదరంబు=తిరస్కారాన్ని, చేయకుఁడీ=చూపించకండి, విలుకాఁడు=విలువిద్య తెలిసిన వేటగాడు, తూఁటుగాన్=లక్ష్యానికి రంధ్రం పడేలా, ఏసినన్=బాణం వేయగా, అందె=ఆ రంధ్రంలోనే, పాఱన్=దూరిపోయేలా, మఱి=మళ్లీ, ఏసినవానిద=బాణం వేసినవానిదే, సూటి=గురి కదా, కావునన్=అందుచేత;

తాత్పర్యం:

"ఈ రసవంతమైన కథల కావ్యాన్ని ఇదివరకే ఒకరు సంస్కృతంలో చక్కగా రాశారు కదా! మళ్లీ ఈ కవి దీనిని తెలుగులో రాయడం ఎందుకు?" అని ఈసడించుకుంటూ నా కావ్యాన్ని అనాదరించకండి. ఒక విలుకాడు వేసిన బాణం వల్ల ఏర్పడిన రంధ్రంలోనే, మరొక విలుకాడు కూడా సరిగ్గా దూరిపోయేలా ఇంకో బాణాన్ని వేస్తే, ఆ రెండో వాడిది కూడా సరైన గురి (సూటి) కలిగిన గొప్ప విద్యే అవుతుంది కదా!

విశేషాలు:

• అలంకారం: పూర్వ కవి సంస్కృతంలో రాయడం మొదటి విలుకాడు వేసిన బాణంతో, తాను తెలుగులో అంతే సమర్థంగా రాయడం రెండో బాణం వేయడంతో పోల్చబడింది. సమర్థనతో కూడిన పోలిక ఉండటం వల్ల ఇక్కడ అర్థాంతరన్యాస/దృష్టాంత అలంకారం సుస్ఫష్టం.
• కవి ఆత్మవిశ్వాసం: మూలం సంస్కృతంలో ఉన్నప్పటికీ, తన అనువాద కవిత్వం కూడా అంతే సూటిగా, రసవంతంగా సాగిందని కవి తన ప్రతిభను చాటుకున్నాడు.

చ. తెలుఁగున కెల్లఁ దల్లి యగుఁ దెల్లము సంస్కృతభాష యందులోఁ

బలుకు లెఱుంగుచోఁ బదవిభాగము నన్వయ మర్థమంచు నీ

మలకలకంటె నందుల సమర్మము దేటతెనుంగ యొప్పు నా

కొలఁది ప్రియంబు గాదె చెఱకు ల్దినుకంటె రసంబు గ్రోలినన్. 36

ప్రతిపదార్థం:

తెలుఁగునకున్+ఎల్లన్=తెలుగు భాషలన్నింటికీ (లేదా దేశభాషలన్నింటికీ), సంస్కృతభాష=సంస్కృత భాష, తల్లి=తల్లి వంటిది, అగున్=అవుతుందనేది, తెల్లము=స్పష్టము, అందులోన్=ఆ సంస్కృత భాషలో, పలుకులు=మాటలను (కావ్యాలను), ఎఱుంగుచోన్=తెలుసుకునేటప్పుడు, పదవిభాగము=పదాలను విడదీయడం, అన్వయము=పదాల క్రమాన్ని కూర్చడం, అర్థము=భావము తెలుసుకోవడం, అంచున్=అంటూ, ఈ=ఈ విధమైన, మలకలకంటెన్=చిక్కుల (మెలికల) కంటే, అందులన్=దాని కంటే, సమర్మము=రహస్యాలతో (మర్మములతో) కూడినదైనా, తేటతెనుంగ=స్పష్టమైన అచ్చతెలుగు కవిత్వమే, ఒప్పున్=మిక్కీలి ప్రకాశిస్తుంది (బాగుంటుంది), చెఱకులు=చెఱకు గడలను, తినుకంటెన్=పంటితో కొరికి నమిలి తినడం కంటే, రసంబు=పిండిన చెఱకు రసాన్ని, గ్రోలినన్=తాగితే, ఆ కొలఁది=ఆ విధంగా, ప్రియంబు=ఇష్టము (సులభ సుఖము), కాదె=కదా;

తాత్పర్యం:

దేశభాషలన్నింటికీ సంస్కృత భాష తల్లి వంటిదనే విషయం అందరికీ స్పష్టమే. అయితే ఆ సంస్కృతంలో ఉన్న కావ్యాలను అర్థం చేసుకోవాలంటే పదాలను విడదీయడం (పదవిభాగం), వాటిని క్రమ పద్ధతిలో కూర్చడం (అన్వయం), ఆపై అర్థాన్ని వెతకడం వంటి ఎన్నో మెలికలు, చిక్కులు ఉంటాయి. ఆ కష్టాలన్నింటికంటే సంస్కృతంలోని మర్మాలన్నింటినీ ఇమిడ్చి చెప్పే తేటతెలుగు కవిత్వమే ఎంతో శ్రేష్ఠమైనది. చెఱకుగడలను పంటితో కొరికి కష్టపడి నమిలి తినడం కంటే, నేరుగా తీపి రసాన్ని తాగడం ఎంతో సులభం, ఇష్టం కదా! తెలుగు కవిత్వం కూడా ఆ చెఱకు రసం లాంటిదే.

విశేషాలు:

• అలంకారం: సంస్కృత కావ్యార్థాన్ని గ్రహించడాన్ని చెఱకు గడలు తినడంతోనూ, తేటతెలుగు కవిత్వాన్ని చదవడాన్ని నేరుగా చెఱకు రసం తాగడంతోనూ పోల్చడం వల్ల ఇక్కడ ఉపమాలంకారం / దృష్టాంతాలంకారం చక్కగా కుదిరింది.
• భాషా విశేషం: కవికి తెలుగు భాషపై గల మక్కువ, దాని సులభ శైలి పట్ల గల ఆదరణ ఇందులో వ్యక్తమవుతున్నాయి.

క. పురమధుజలలీలాంబుధి

పరిణయనయవిప్రలంభ పతిగుణసుత భా

స్కరచంద్రోదయ రణగతి

గిరి వన దూతర్తురతులఁ గృతి చెప్పఁదగున్. 37

ప్రతిపదార్థం:

పుర=నగర వర్ణన, మధు=మధుపాన (మద్యపాన) వర్ణన, జలలీల=జలక్రీడల వర్ణన, అంబుధి=సముద్ర వర్ణన, పరిణయ=వివాహ వర్ణన, నయ=నీతి (రాజనీతి) వర్ణన, విప్రలంభ=విప్రలంభ శృంగార (విరహ) వర్ణన, పతి=నాయకుని యొక్క, గుణ=ఉత్తమ గుణాల వర్ణన, సుత=పుత్రోత్సవ (సంతాన) వర్ణన, భాస్కర=సూర్యోదయ వర్ణన, చంద్రోదయ=చంద్రోదయ వర్ణన, రణగతి=యుద్ధము సాగే విధానపు వర్ణన, గిరి=పర్వత వర్ణన, వన=వనవిహార (తోటల) వర్ణన, దూత=దూత్య (రాయబార) వర్ణన, ఋతు=షడృతువుల (ఋతువుల) వర్ణన, అతులన్=సాటిలేని ఈ వర్ణనలతో, కృతి=కావ్యాన్ని, చెప్పన్=రచించడం, తగున్=తగినది (సముచితం);

తాత్పర్యం:

ఒక మహాకావ్యం అనదగిన దానిలో పురము, మధుపానము, జలక్రీడలు, సముద్రము, వివాహము, రాజనీతి, విరహము, నాయకుని గుణాలు, పుత్రోదయము, సూర్యోదయము, చంద్రోదయము, యుద్ధము, పర్వతము, వనము, రాయబారము, ఋతువులు మొదలైన అద్భుతమైన అష్టాదశ (పద్దెనిమిది) వర్ణనలు ఉండేలా కావ్యాన్ని రచించడం ఎంతో సమంజసం.

విశేషాలు:

• సాహిత్య విశేషం: ఈ పద్యంలో ప్రబంధ కావ్యాలకు ఉండవలసిన అష్టాదశ వర్ణనలను కవి పేర్కొన్నాడు. సంస్కృత కావ్యాలక్షణాల ప్రకారం మహాకావ్యానికి ఉండవలసిన లక్షణాలను ఇక్కడ సూచించాడు.

క. కావునఁ బదునెనిమిది యగు

నీవర్ణన లచటనచట నించుక బెరయం

గావించెద నిటఁ బనికివి

రావనకుఁడు లక్షణాభిరామము లగుటన్. 38

ప్రతిపదార్థం:

కావునన్=అందుచేత, పదునెనిమిది+అగు=పద్దెనిమిది సంఖ్య గల, ఈ+వర్ణనలు=ఈ కావ్య వర్ణనలను, అచటన్+అచటన్=ఆయా కథల సందర్భాలలో అక్కడక్కడ, ఇంచుక=కొద్దిగా, బెరయంగాన్=కలిసేలా (ఒదిగేలా), కావించెదన్=రచిస్తాను, ఇటన్=ఈ కథా కావ్యంలో, ఇవి=ఈ వర్ణనలు, పనికిన్=కథా గమనానికి లేదా ప్రయోజనానికి, రావు=ఉపయోగపడవు, అనకుఁడు=అని మీరు అనవద్దు, (ఏమిటికనగా) లక్షణ+అభిరామములు=కావ్య లక్షణాల చేత మనోహరమైనవి, అగుటన్=అవుతాయి కాబట్టి;

తాత్పర్యం:

కాబట్టి, పైన చెప్పిన పద్దెనిమిది వర్ణనలను ఈ సింహాసన ద్వాత్రింశతి కథలలో ఆయా సందర్భాలను బట్టి అక్కడక్కడ కొద్దికొద్దిగా మేళవించి రచిస్తాను. "ఇవి కేవలం కథల పుస్తకం కదా, ఇందులో ఈ వర్ణనలన్నీ ఎందుకు? కథా ప్రయోజనానికి ఇవి అడ్డు వస్తాయి కదా" అని ఎవరూ అనకండి. ఎందుకంటే, ఈ వర్ణనలు ఉండటం వల్లే కావ్యం శాస్త్ర లక్షణయుక్తమై, పండితులకు మనోహరంగా భాసిల్లుతుంది.

విశేషాలు:

• విశేషం: కవి కేవలం సాదాసీదాగా కథలు చెప్పకుండా, తన గ్రంథానికి ఒక ప్రబంధ/మహాకావ్య గౌరవాన్ని తీసుకురావడానికి ఈ వర్ణనలను జోడిస్తున్నానని సమర్థించుకున్నాడు.

అని విన్నవించి కృతకృత్యుండనై సింహాసనద్వాత్రింశతి కథాకథన మూలకారణంబైన యంబికారమణుండును, మత్కవితాసంపత్తి సంధాయకుండగు లక్ష్మీనాయకుండును గావ్యనాయకులుగా నియమించుటచేసి. 39

తాత్పర్యం:

అని పండిత సభకు వినయంతో మనవి చేసుకుని, నా జన్మ ధన్యమైనట్లుగా భావించి, ఈ సింహాసన ద్వాత్రింశతి కథలను చెప్పడానికి మూలకారణమైనవాడు, పార్వతీదేవి మనసు రంజింపజేసేవాడు అయిన ఆ పరమశివుడిని (అంబికారమణుడు); అలాగే నాకు కవితా వైభవాన్ని, సంపదను సమకూర్చేవాడు, లక్ష్మీదేవికి భర్త అయిన ఆ శ్రీమహావిష్ణువును (లక్ష్మీనాయకుడు) — ఈ ఇద్దరినీ (హరిహరులను) నా కావ్యానికి నాయకులుగా నియమించుకుంటున్నాను.

సీ. పాఁపపెండెముగాక పసిఁడియందియయును

నడుగుఁదామరలపై నమరువాఁడు

పెద్ద మెకముతోలు నిద్దంపుఁబట్టును

మొలదిండుగాఁ గట్టి మురియువాఁడు

ఎముకపూసలును ముత్యములుఁజేరులు గాఁగ

నక్కునఁతాల్చి పెం పెక్కువాఁడు

पुనుకయుం బెనుగుల్లయును గేలుదమ్ముల

సంచలమాడ్కిఁ బాటించువాఁడు

గీ. సగముపొడవునఁ దెల్పు నాసగము నల్పు

నయ్యు మెడ నొక్కవన్నియ యగుచు మేను

లెనయ ముక్కంటియును వెన్నుఁడును ననంగఁ

బొల్చు నావేల్పు కబ్బంబుఁ బ్రోచుఁ గాత. 40

ప్రతిపదార్థం:

పాఁపపెండెము=పాము అనే కడియము (ఒక కాలికేమో పాము కడియం), కాక=కాకుండా, పసిఁడి+అందియయును=బంగారపు అందెను (మరొక కాలికేమో బంగారు అందెను), అడుగుఁదామరలపైన్=తామరల వంటి పాదాలపై, అమరువాఁడు=ధరించినవాడు, పెద్దమెకముతోలు=పెద్ద పులి చర్మమును, నిద్దంపు+పట్టును=నిగనిగలాడే పట్టు వస్త్రమును, మొలదిండుగాన్=మొలతాడుగా (మొల వస్త్రముగా), కట్టి=ధరించి, మురియువాఁడు=సంతోషించేవాడు, ఎముకపూసలును=రుద్రాక్షలు లేదా ఎముకల హారాలు, ముత్యములు=ముత్యాల హారాలు, చేరులుగాఁగన్=పేరులుగా (దండలుగా), అక్కునన్=రొమ్మున (ఛాతీపై), తాల్చి=ధరించి, పెంపు+ఎక్కువాఁడు=అతిశయించేవాడు, పునుకయున్=నరకపాలమును (ఎముక పుర్రెను), పెనుగుల్లయును=పెద్ద శంఖమును, గేలుదమ్ములన్=తామరల వంటి చేతులలో, సంచల+మాడ్కిన్=భిక్షాపాత్ర లేదా ఆయుధాల వలె, పాటించువాఁడు=లీలగా ధరించువాడు, సగము+పొడవునన్=శరీరంలో ఒక సగ భాగంలో, తెల్పు=తెలుపు రంగును, ఆ+సగము=మరొక సగ భాగంలో, నల్పు=నలుపు (నీలి) రంగును, అయ్యున్=కలిగి ఉండి, మెడన్=కంఠమున, ఒక్క వన్నియ=ఒకే రంగు (నల్లని రంగు లేదా నీలకంఠ ఛాయ), అగుచున్=అవుతూ, మేనులు=శరీరాలు, ఎనయన్=ఒకదానితో ఒకటి కలిసిపోయేలా, ముక్కంటియును=శివుడు, వెన్నుఁడును=విష్ణువు, అనంగన్=అనేలా, పొల్చు=ప్రకాశించే, ఆ+వేల్పు=ఆ హరిహరనాథ దేవుడు, కబ్బంబున్=నా ఈ కావ్యాన్ని, ప్రోచున్+గాత=రక్షించుగాక;

తాత్పర్యం:

ఒక పాద పద్మానికి పాము కడియాన్ని, మరొక పాదానికి బంగారు అందెను ధరించినవాడు; ఒకవైపు పెద్ద పులి చర్మాన్ని, మరొకవైపు నిగనిగలాడే పట్టువస్త్రాన్ని మొలకు కట్టి మురిసేవాడు; ఎముకల దండలను, ముత్యాల హారాలను రొమ్మున ధరించి ప్రకాశించేవాడు; ఒక చేతిలో పుర్రెను (భిక్షాపాత్రగా), ఇంకొక చేతిలో పెద్ద శంఖాన్ని లీలగా పట్టుకున్నవాడు; నిలువెత్తు శరీరంలో ఒక సగ భాగం (శివుడు) తెల్లగానూ, ఒక సగ భాగం (విష్ణువు) నల్లగానూ (నీలంగానూ) ఉండి, ఇద్దరి మెడలూ కలిసే చోట మాత్రం ఒకే నల్లని వన్నె (గరళ కంఠం) కలిగి ఉండి, శివుడు-విష్ణువు కలిసి ఏకమైనట్లుగా ప్రకాశించే ఆ హరిహరమూర్తి నా కావ్యాన్ని సర్వదా రక్షించుగాక!

విశేషాలు:

• అలంకారం: శివుని, విష్ణువుని రూప స్వభావాలను పరస్పర విరుద్ధమైన ముఖ్యాంశాలతో పక్కపక్కనే ఉంచి ఏకత్వంగా వర్ణించడం వల్ల ఇక్కడ ద్వంద్వరూప వైభవం, హరిహర అభేద వర్ణన (యథాసంఖ్య / విరోధాభాస చమత్కారం) అత్యంత మనోహరంగా వ్యక్తమైంది.
• భక్తి/సాహిత్య విశేషం: తిక్కన సోమయాజి ప్రవర్తింపజేసిన హరిహర అభేద తత్త్వాన్ని (హరిహరనాథ తత్త్వం) ఈ కవి కూడా ఇక్కడ స్వీకరించి, తన కావ్య రక్షణకై హరిహరుల ఉమ్మడి రూపాన్ని అద్భుతంగా స్తుతించాడు.